Chào bạn, mình là Nhà Nông Nghiệp đây. Nếu bạn đang phân vân nên nuôi ong dú hay ong mật, câu trả lời ngắn của mình là thế này: ong dú hợp với người muốn nuôi ít đàn, đặt ngay trong vườn nhà, không muốn bị đốt và không có sức chạy theo mùa hoa. Còn nếu bạn cần sản lượng mật lớn để sống bằng nó thì ong mật mới là nghề chính.
Tập hôm nay mình không nói con nào tốt hơn con nào. Mình kể về cái quyết định, vì sao nhiều nhà vườn chọn ong dú, họ được gì, họ phải chấp nhận mất gì, và những câu nên tự hỏi trước khi đặt hộp ong đầu tiên.
Ong dú là con ong thế nào mà người ta chọn?
Ong dú là tên miền Nam hay gọi, có nơi gọi là ong muỗi, ong đất, còn sách vở gọi chung là ong không ngòi. Con ong nhỏ, nhỏ hơn con ong mật nhiều, và điều quan trọng nhất với người mới là nó không có ngòi đốt. Khi bị phá tổ, nó bu vào tóc, chui vào tai, cắn nhẹ cho mình khó chịu, nhưng không có cái đau buốt như bị ong mật chích.
Tổ ong dú cũng khác hẳn. Không có những bánh tổ lục giác treo thẳng đứng mà là những chùm ô trứng và những bình nhỏ đựng mật, đựng phấn, làm bằng sáp trộn với nhựa cây. Ngoài tự nhiên, ong làm tổ trong hốc cây, khe tường, ống tre. Người nuôi thì dụ hoặc chuyển đàn vào hộp gỗ.
Cái đặc điểm thứ ba ít ai để ý mà lại quyết định cả cách nuôi, là ong dú bay không xa. Nó kiếm ăn quanh tổ, trong phạm vi gần hơn nhiều so với ong mật. Nghĩa là vườn nhà bạn, hàng rào nhà bạn, mấy cây hoa quanh xóm chính là cái kho thức ăn của nó.
Cho nên khi ai hỏi mình ong dú có dễ nuôi không, mình hay nói ngược lại: ong dú dễ sống chung. Nó không đòi mình giỏi, nó đòi mình có một cái vườn đủ hoa, đủ bóng mát và không phun thuốc bừa.
Những cái được khi chọn ong dú
Cái được đầu tiên là an toàn. Nhà có trẻ nhỏ, có người già, có khách ra vào, hay vườn giáp đường đi, đặt vài hộp ong dú không làm ai lo.
Cái được thứ hai là không phải di chuyển. Người nuôi ong mật theo nghề thường phải chở thùng đi theo mùa hoa, có khi xa nhà cả tháng. Ong dú thì ở yên một chỗ, hợp với người đã có vườn, có việc chính, chỉ muốn thêm một nguồn thu và một đám thợ thụ phấn không công.
Cái được thứ ba là thụ phấn. Ong dú đi thăm rất nhiều hoa nhỏ, lại loanh quanh gần tổ, nên với vườn cây ăn trái hay nhà lưới trồng dưa, nó làm việc ngay tại chỗ.
Và cái cuối cùng khó đo nhưng có thật: mật ong dú là loại mật đặc biệt, vị chua ngọt, loãng, thơm mùi nhựa cây. Người đã biết thì tìm mua, nên nếu làm sạch và nói thật thì có chỗ đứng riêng, không phải chen giá với mật ong thường.
Còn cái mất thì sao?
Giờ mình nói phần ít người kể. Mật ong dú ít, ít hơn ong mật rất nhiều trên mỗi đàn. Nếu bạn hình dung nuôi vài chục hộp rồi mỗi mùa thu cả trăm lít thì bạn sẽ thất vọng. Ong dú là con ong của người kiên nhẫn, mỗi lần lấy mật là lấy từng bình nhỏ.
Cái mất thứ hai là mật khó giữ. Mật ong dú nhiều nước nên dễ lên men, để ngoài trời nóng vài hôm là sủi bọt, chua gắt. Người nuôi phải học cách lấy sạch, đựng sạch, giữ mát. Làm ẩu một mẻ là mất cả mẻ, và mất luôn lòng tin của người mua đầu tiên.
Cái mất thứ ba là bán cần giải thích. Nhiều người lần đầu nếm mật ong dú thấy chua, thấy loãng thì nghĩ là mật hỏng, mật pha. Bạn sẽ phải kể đi kể lại vì sao nó như vậy.
Và cuối cùng, ong dú không chịu được vườn phun thuốc thường xuyên. Nếu vườn bạn hay vườn hàng xóm sát bên vẫn phun theo lịch, đàn sẽ yếu dần mà bạn không hiểu vì sao. Chọn ong dú nhiều khi là chọn luôn cách làm vườn.
Những câu nên tự hỏi trước khi quyết
Câu đầu tiên mình hay hỏi người đến xin lời khuyên là: bạn nuôi ong để làm gì? Để có mật cho nhà dùng, để thụ phấn cho vườn, hay để bán? Ba mục đích này dẫn đến ba cách nuôi khác nhau, số đàn khác nhau và thời gian bỏ ra khác nhau.
Câu thứ hai: quanh nhà bạn có đủ hoa quanh năm không? Không cần một cánh đồng hoa, nhưng cần những thứ nở nối nhau, cây ăn trái, hàng rào, rau gia vị để ra hoa, vài cây có nhựa cho ong lấy keo. Một vườn chỉ trồng một loại cây thì hết mùa hoa là đàn đói.
Câu thứ ba: bạn có chịu được chuyện mấy tháng đầu chưa có gì để thu không? Đàn mới về cần thời gian ổn định, xây tổ, tích mật. Người nóng ruột mở hộp liên tục, lấy mật sớm, là cách nhanh nhất để mất đàn.
Câu cuối cùng: bạn có sẵn lòng thay đổi thói quen phun thuốc không, và có nói chuyện được với hàng xóm không? Nếu cả hai đều là có, ong dú thường là lựa chọn hợp hơn ong mật cho một nông hộ.
Nếu chọn rồi thì bắt đầu thế nào cho đỡ sai?
Lời khuyên đầu tiên của mình là bắt đầu nhỏ, vài đàn thôi. Nhỏ để mình còn đủ thời gian ngồi nhìn ong, học cách phân biệt một đàn khoẻ với một đàn yếu qua cửa tổ. Cái nhìn đó không sách nào dạy thay được, phải ngồi xem mỗi ngày.
Thứ hai, đi xem tận mắt một trại ong dú đang chạy trước khi mua. Nhìn hộp, nhìn chỗ đặt, hỏi người ta mất đàn vì cái gì. Một buổi sáng ở trại nuôi thật thường dạy nhiều hơn cả tuần đọc trên mạng, và bạn sẽ biết mình có thật sự thích nghề này không.
Thứ ba, mua đàn giống từ chỗ có người theo được mình sau khi mua. Đàn ong về nhà mới hay gặp trục trặc trong mấy tuần đầu, và có người để hỏi lúc đó quý hơn chuyện mua rẻ hơn một chút.
Nếu bạn muốn tận mắt xem một trại ong dú hay tìm tổ ong giống, bên Ong Dú có tour tham quan trại và có bán tổ giống, bạn xem ở ongdu.com. Còn trước hết, bạn thử ra vườn đứng một lúc và tự hỏi: vườn nhà mình đã đủ chỗ cho một đàn ong sống yên chưa?
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có đốt người không?
Ong dú không có ngòi đốt. Khi bị động tổ, ong bu vào tóc, tai và cắn nhẹ gây khó chịu, nhưng không gây đau buốt hay sưng như ong mật, nên hợp đặt gần nhà có trẻ nhỏ.
Nuôi ong dú có cần di chuyển theo mùa hoa không?
Không cần. Ong dú kiếm ăn gần tổ và nuôi cố định một chỗ, miễn quanh vườn có cây ra hoa nối nhau trong năm và nguồn nhựa cây để ong làm keo.
Mật ong dú khác mật ong thường thế nào?
Mật ong dú loãng hơn, có vị chua ngọt và mùi nhựa cây, lượng mỗi đàn ít hơn nhiều. Vì nhiều nước nên mật dễ lên men nếu để ở chỗ nóng, cần giữ mát sau khi lấy.
Người không có kinh nghiệm có nuôi ong dú được không?
Được, nếu bắt đầu với vài đàn, chịu khó quan sát cửa tổ mỗi ngày và có người có kinh nghiệm để hỏi trong mấy tháng đầu. Sai lầm hay gặp nhất của người mới là mở hộp quá nhiều và lấy mật quá sớm.
Vườn có phun thuốc thì nuôi ong dú được không?
Rất khó giữ đàn khoẻ nếu vườn hay vườn sát bên phun thuốc thường xuyên, nhất là lúc cây ra hoa. Muốn nuôi ong dú thì nên giảm phun, tránh phun khi hoa nở và che hộp khi buộc phải phun.
