Chào bạn, mừng bạn đến với tập mới của Nhà Nông Nghiệp. Năm đầu nuôi ong dú, gần như ai cũng mất đàn, và phần lớn mất vì bốn chuyện: mở hộp quá nhiều, lấy mật quá sớm, đặt hộp chỗ nóng hoặc ẩm, và thuốc phun trong vườn. Tin vui là những lần mất ấy thường có dấu hiệu báo trước ở cửa tổ.
Hôm nay mình kể lại năm đầu của một người nuôi ong dú, không phải để làm bạn sợ mà để bạn nhận ra mình đang ở đâu nếu chuyện tương tự xảy đến. Mỗi lần mất đàn là một bài học, miễn là mình chịu ngồi xuống xem nó dạy gì.
Đàn thứ nhất: chết vì mình thương quá
Một anh trẻ về quê làm vườn kể với mình rằng đàn đầu tiên của anh chết vì anh quá háo hức. Hộp ong về nhà, ngày nào anh cũng mở ra xem, sáng một lần, chiều một lần. Anh muốn biết chúa còn không, trứng có thêm không, mật có đầy lên không.
Mỗi lần mở hộp là một lần ong phải vá lại những chỗ sáp bị kéo đứt, những bình mật bị vỡ. Mật chảy ra thu hút kiến và ruồi. Nhiệt độ bên trong hộp bị xáo trộn. Anh không làm gì sai về kỹ thuật, anh chỉ làm quá nhiều.
Chưa hết mùa đầu, ong ra vào thưa dần. Lần cuối mở hộp, anh thấy chùm trứng teo nhỏ, bình phấn vỡ có dòi. Đàn không chết một đêm mà chết từ từ, qua từng lần mở.
Bài học đầu tiên anh rút ra, và mình thấy đúng với rất nhiều người: với ong dú, nhìn cửa tổ là đủ cho hầu hết các ngày. Mở hộp chỉ khi có lý do cụ thể, và mở thì nhanh, nhẹ, đóng lại cẩn thận.
Đàn thứ hai: lấy mật trước khi đàn đủ sức
Đàn thứ hai sống qua được mấy tháng đầu, và dù người đi trước dặn năm đầu gần như không nên thu, thấy bình mật đầy là anh lấy. Lấy khá nhiều, vì lần đầu thấy mật ong dú nhà mình, ai cũng muốn có một chai mang biếu cha mẹ.
Ngay sau đó trời chuyển mưa dài ngày. Ong không ra ngoài được, trong nhà lại vừa bị lấy mất phần dự trữ. Đàn đói. Khi trời tạnh, đàn đã yếu đến mức không giữ nổi cửa tổ, ong đàn khác sang cướp nốt chỗ mật còn lại.
Anh nói với mình một câu mà mình nhớ mãi: mật trong hộp không phải là mật của mình, nó là lương thực của đàn, mình chỉ được lấy phần dư. Người mới hay nhìn bình mật đầy là thấy dư, nhưng dư hay không còn tuỳ mùa sắp tới có hoa hay không.
Từ đó anh chỉ lấy mật khi đàn đã mạnh, khi đang mùa hoa và dự báo không có đợt mưa dài, và luôn chừa lại phần đáng kể cho ong. Mật ít hơn, nhưng đàn còn.
Đàn thứ ba và thứ tư: chỗ đặt hộp và cái bình phun
Có một đợt anh đặt vài hộp ở góc vườn trống, sáng thì mát, nhưng chiều nắng hắt thẳng vào. Mùa nóng tới, sáp trong hộp mềm ra, mật chảy, ong quạt cửa tổ suốt buổi chiều. Hai đàn ở chỗ đó suy rõ rệt so với mấy đàn nằm dưới tán cây.
Rồi đến mùa mưa, một hộp kê thấp gần rãnh nước bị ẩm, nấm mốc mọc trong góc hộp. Chỗ đặt hộp nghe như chuyện nhỏ, nhưng với ong dú, nó quyết định gần như mọi thứ: nhiệt độ, độ ẩm, kiến, cả việc ong đàn khác có dễ tìm đến cướp hay không.
Lần mất đàn đau nhất lại không do anh. Nhà bên cạnh phun thuốc cho vườn cây đúng lúc cây ra hoa. Mấy hôm sau, cửa tổ ba hộp gần hàng rào có ong chết rải rác, ong bò lê không bay nổi. Một đàn chết hẳn, hai đàn còn lại mất nhiều tháng mới hồi.
Anh sang nói chuyện với hàng xóm. Không trách, chỉ xin báo trước hôm nào phun để anh che hộp, và nhờ tránh phun khi hoa nở rộ. Chuyện này mình sẽ nói kỹ hơn ở một tập riêng, vì nó là chuyện làng xóm hơn là chuyện kỹ thuật.
Dấu hiệu báo trước mà năm đầu hay bỏ qua
Nhìn lại cả năm, anh thấy gần như lần mất đàn nào cũng có dấu hiệu từ sớm. Ong ra vào thưa dần qua nhiều ngày. Không còn thấy ong mang phấn về. Ống cửa tổ bị bỏ bê, không có lính gác. Những cái đó thấy được từ ngoài, không cần mở hộp.
Dấu hiệu thứ hai là ở quanh hộp. Ruồi nhỏ bay lượn quanh khe hộp, mùi chua nồng bất thường, kiến bắt đầu đi thành đường lên giá. Khi thấy những thứ này, là lúc cần mở hộp xem có bình phấn vỡ không, có dòi không, và dọn ngay.
Dấu hiệu thứ ba là ong đàn lạ. Khi bạn thấy ở cửa tổ có ong vật nhau, ong chết từng cặp, hay một dòng ong bay vào nhiều bất thường mà không mang phấn, có thể đàn đang bị cướp. Thu nhỏ cửa tổ và giữ đàn khoẻ là cách giữ nhà.
Anh bảo nếu được làm lại năm đầu, anh sẽ mua một cuốn sổ, mỗi sáng ghi vài dòng về từng hộp. Không cần kỹ thuật gì, chỉ ghi ong ra vào nhiều hay ít, có mang phấn không, có gì lạ không. Cuốn sổ đó sẽ cho anh thấy đàn đi xuống từ trước khi quá muộn.
Năm thứ hai khác gì năm đầu
Sang năm thứ hai, anh vẫn mất đàn, nhưng ít hơn nhiều, và lần nào anh cũng biết vì sao. Đó là khác biệt lớn nhất. Người nuôi năm đầu mất đàn trong bối rối, người nuôi năm hai mất đàn trong hiểu biết, và lần sau tránh được.
Anh cũng bắt đầu chia đàn từ những hộp mạnh để bù lại số đã mất. Không phải để làm giàu, mà để thấy mình tự giữ được nghề. Mỗi đàn tự tay chia sống được là một lần tự tin hơn.
Nếu bạn đang ở năm đầu và vừa mất một đàn, mình mong bạn đừng vội kết luận là mình không hợp nghề ong. Hãy hỏi người đi trước, hoặc đi xem một trại đang nuôi thật. Bên Ong Dú có tour tham quan trại ong dú, có mở hộp xem tổ và nghe kể chuyện giữ đàn, bạn xem thêm ở ongdu.com.
Và nếu tối nay bạn ra thăm hộp ong, thử tự hỏi: mấy ngày qua đàn này đã nói gì với mình qua cửa tổ mà mình chưa nghe?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đàn ong dú bỏ tổ đi mất?
Đàn ong dú hay bỏ tổ khi hộp bị mở quá nhiều, bị nóng hoặc ẩm kéo dài, bị kiến hay ruồi quấy phá, hoặc thiếu thức ăn quanh tổ. Đàn mới chuyển về nhà cũng dễ bỏ tổ nếu bị dời chỗ sau khi đã mở cửa.
Bao lâu thì nên mở hộp ong dú một lần?
Không có con số cố định, nhưng người nuôi lâu thường chỉ mở khi có lý do như kiểm tra dấu hiệu lạ, lấy mật hoặc chia đàn. Ngày thường chỉ cần quan sát cửa tổ là đủ biết tình trạng đàn.
Ruồi nhỏ bay quanh hộp ong dú có nguy hiểm không?
Có. Ruồi nhỏ đẻ trứng vào bình phấn bị vỡ, dòi nở ra phá tổ rất nhanh, nhất là ở đàn yếu. Thấy ruồi và mùi chua nồng thì nên mở hộp, bỏ phần phấn vỡ có dòi và giữ hộp kín khe hở.
Ong dú bị ong đàn khác sang cướp thì làm gì?
Thu nhỏ cửa tổ để lính gác dễ giữ, tránh làm đổ mật quanh hộp và không để đàn yếu đặt sát đàn mạnh. Cướp thường nhắm vào đàn đã yếu, nên giữ đàn khoẻ là cách phòng tốt nhất.
Mất đàn ong dú năm đầu có phải là không hợp nghề không?
Không hẳn. Mất đàn năm đầu rất phổ biến, điều quan trọng là tìm ra nguyên nhân từng lần mất. Ghi chép hằng ngày và hỏi người có kinh nghiệm giúp năm thứ hai giữ đàn tốt hơn nhiều.
