Chào bạn, lại là Nhà Nông Nghiệp đây. Nếu bạn sắp mua đàn ong dú giống đầu tiên, điều cần nhớ nhất là: nhìn cửa tổ trước, mở hộp sau. Một đàn tốt có ong ra vào đều đặn, trong hộp có chùm ô trứng lớn, có bình mật bình phấn dự trữ, và không có mùi chua thối hay ruồi nhỏ bu quanh.
Tập này mình kể về buổi đi mua đàn đầu tiên, cái buổi mà người mới thường chỉ hỏi giá rồi ôm hộp về. Mình sẽ nói nên nhìn gì, hỏi gì, và làm gì trong mấy ngày đầu để đàn ong không bỏ nhà mới mà đi.
Vì sao đàn đầu tiên quan trọng hơn mình tưởng
Một anh ở vùng đồi kể với mình rằng đàn đầu tiên anh mua chết sau hơn một tháng. Anh tưởng mình nuôi dở, bỏ luôn ý định mấy năm. Sau này đi xem người khác nuôi mới biết cái đàn đó yếu từ lúc mua, hộp nhẹ, ít trứng, ong ra vào lèo tèo.
Chuyện của anh cho thấy một điều: với người mới, đàn đầu tiên không chỉ là con giống, nó là bài học đầu tiên. Đàn khoẻ thì dù mình vụng vẫn sống, và mình học được từ nó. Đàn yếu thì dù mình làm đúng cũng có thể chết, và mình học sai.
Cho nên nếu phải chọn giữa mua rẻ một đàn yếu và mua đàn khoẻ ít hơn, mình luôn khuyên chọn cái sau. Hai đàn khoẻ dạy bạn nhiều hơn năm đàn lay lắt.
Và cũng đừng mua đàn nhiều ngay. Vài đàn là đủ cho năm đầu, đủ để bạn so sánh đàn này với đàn kia mà không bị ngợp.
Đứng ở cửa tổ, nhìn gì?
Trước khi người bán mở nắp, bạn đứng cạnh hộp một lúc, tốt nhất là vào buổi sáng nắng lên. Một đàn khoẻ có ong bay ra bay vào liên tục, không cần đông nghịt nhưng phải đều. Có con mang về những cục phấn nhỏ ở chân, có con mang nhựa cây. Đó là dấu hiệu đàn đang làm việc.
Nhìn thêm cái ống cửa. Ong dú thường làm một cái ống nhỏ bằng sáp và nhựa ở cửa ra vào, có vài con đứng gác. Có lính gác nghĩa là đàn đủ người để giữ nhà. Cửa tổ trống trơn, không ai canh, thường là đàn đang yếu.
Tiếp theo là nhìn quanh chân hộp. Nếu có nhiều ong chết, có ruồi nhỏ bay quanh, có kiến bò thành hàng lên hộp, thì cần hỏi lại. Một vài con chết là bình thường, nhưng một đống ong chết hay mùi lạ bốc ra từ khe hộp là chuyện khác.
Cuối cùng, nhấc thử hộp nếu người bán cho phép. Hộp có sức nặng vừa phải so với cỡ hộp thường là có mật, có tổ bên trong. Cảm giác này lúc đầu khó, nhưng nhấc vài hộp khác nhau là bạn sẽ thấy chênh lệch.
Khi mở hộp ra, cái gì là tốt?
Khi hộp được mở, bạn tìm chùm ô trứng. Đó là một khối tròn tròn các ô nhỏ xếp chồng, màu nâu vàng hoặc hơi sáng ở những ô sắp nở. Chùm càng lớn, càng chắc, đàn càng có tương lai. Chùm nhỏ xíu, rời rạc thì đàn đang co lại.
Quanh chùm trứng phải có các bình dự trữ, bình mật và bình phấn. Bình phấn thường đục, bình mật trong hơn và có khi thấy mật lấp lánh. Một đàn chỉ có trứng mà không có dự trữ là đàn sống ngày nào hay ngày đó, về nhà mới gặp vài hôm mưa là đói.
Ngửi hộp. Hộp khoẻ có mùi thơm nhựa cây, hơi chua nhẹ của mật. Mùi chua nồng, mùi thối, hay thấy những con dòi nhỏ trong phấn vỡ là dấu hiệu ruồi đã vào. Đàn như vậy bạn không nên mua, dù rẻ đến đâu.
Và hỏi xem đàn này ở trong hộp bao lâu rồi. Đàn vừa bị chuyển từ khúc gỗ sang hộp mấy ngày trước chưa ổn định, dễ bỏ tổ hoặc suy khi di chuyển thêm lần nữa. Đàn đã sống yên trong hộp một thời gian thì an tâm hơn.
Hỏi người bán những gì
Ngoài giá, có mấy câu mình thấy người mới hay quên hỏi. Câu đầu là đàn này là loài ong dú nào. Ở ta có nhiều loài ong không ngòi, to nhỏ khác nhau, tính khác nhau, có loài hợp đồng bằng, có loài hợp vùng rừng. Người bán tử tế sẽ nói được đàn của họ là loại gì và hợp chỗ bạn không.
Câu thứ hai là đàn đã từng được chia chưa, và chúa là chúa cũ hay chúa mới. Câu này không phải để làm khó ai, mà để biết đàn đang ở giai đoạn nào. Đàn vừa chia xong thường cần thời gian hồi sức trước khi đi đường xa.
Câu thứ ba, cũng là câu mình cho là quan trọng nhất: nếu về nhà có chuyện thì mình hỏi ai? Người bán có nghe điện thoại, có chỉ qua hình ảnh, có sẵn lòng xem giúp không? Tuần đầu là lúc đàn ong dễ trục trặc nhất và cũng là lúc bạn lúng túng nhất.
Nếu người bán trả lời mọi câu bằng một câu kiểu cứ mang về là được, thì bạn nên nghĩ lại. Ong là con vật sống, không có đàn nào mang về là xong.
Mang đàn về và mấy ngày đầu
Giờ mình nói sang chuyện mang về. Nên chở đàn vào lúc chiều tối hoặc sáng sớm khi ong đã về tổ hết, bịt cửa tổ bằng lưới thoáng, không bịt kín. Để hộp nằm thẳng, tránh xóc mạnh và tránh nắng chiếu vào hộp trên đường đi. Hộp nóng lên trong xe là cách chắc chắn nhất để chảy mật và chết trứng.
Về đến nơi, đặt hộp ngay chỗ định để lâu dài, có bóng râm, có mái che mưa, kê cao khỏi mặt đất và có cách chống kiến ở chân giá. Đợi ong bình tĩnh lại rồi mới mở cửa. Đừng dời hộp qua lại sau khi đã mở, ong sẽ nhớ chỗ cũ và lạc.
Mấy ngày đầu, việc của bạn là đứng nhìn cửa tổ, không mở hộp. Ong ra vào đều, có con mang phấn về là tốt. Nếu ong ra ít dần, có nhiều ong chết ở cửa, hoặc bị ong lạ tới cướp, lúc đó mới cần gọi người bán hay người có kinh nghiệm xem giúp.
Nếu bạn đang tìm tổ ong giống, Ong Dú có bán tổ giống lấy từ trại, đơn nào trại cũng gọi lại xác nhận, bạn xem ở ongdu.com. Còn trước khi mua bất kỳ đàn nào, mình mong bạn dành một buổi sáng ngồi trước cửa tổ. Bạn có nhìn ra một đàn ong đang khoẻ chưa?
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết đàn ong dú khoẻ mà không cần mở hộp?
Xem cửa tổ vào buổi sáng nắng: ong ra vào đều, có con mang phấn và nhựa cây về, có ong đứng gác ở ống cửa, quanh chân hộp không có đống ong chết hay ruồi nhỏ bu quanh.
Người mới nên mua bao nhiêu đàn ong dú?
Nên bắt đầu với vài đàn khoẻ để có thời gian quan sát và so sánh. Mua nhiều đàn ngay khi chưa biết phân biệt đàn khoẻ đàn yếu thường dẫn đến mất đàn hàng loạt mà không rõ nguyên nhân.
Có nên mua đàn ong dú vừa chuyển từ khúc gỗ sang hộp không?
Không nên mua ngay. Đàn mới chuyển sang hộp cần thời gian xây lại tổ và ổn định, nếu phải đi đường xa thêm lần nữa rất dễ suy yếu hoặc bỏ tổ.
Chở đàn ong dú đi xa cần lưu ý gì?
Chở lúc sáng sớm hoặc chiều tối khi ong đã về tổ, bịt cửa bằng lưới thoáng, để hộp thẳng, tránh xóc và tránh nắng chiếu vào. Hộp bị nóng trên đường đi là nguyên nhân hay gặp khiến mật chảy và trứng chết.
Sau khi mua ong dú về bao lâu thì mở hộp được?
Mấy ngày đầu chỉ nên quan sát cửa tổ, không mở hộp. Khi ong đã ra vào đều đặn và mang phấn về ổn định mới nên mở kiểm tra, và mỗi lần mở cần nhẹ tay, nhanh gọn.
