Chào bạn, lại gặp nhau ở Nhà Nông Nghiệp. Giữ đàn ong dú quanh năm thật ra là giữ ba thứ: hộp khô ráo khi mưa, hộp mát khi nắng, và đàn không dính thuốc khi vườn quanh phun. Còn kiến thì là mối lo của cả năm, nên chân giá chống kiến phải làm từ ngày đầu tiên.
Tập này mình đi qua một năm với đàn ong, theo cái nhịp mùa mưa mùa khô của miền Nam, và nói những việc nên làm, những việc không nên làm ở từng lúc. Bạn ở miền khác thì nghe cái lý, rồi đổi theo mùa chỗ mình.
Kiến: mối lo không có mùa
Mình bắt đầu từ kiến vì người nuôi lâu hay nói kiến giết nhiều đàn ong dú hơn gần như mọi nguyên nhân khác. Một đàn đang yếu, một bọc mật bị vỡ chảy ra, là đủ cho một đường kiến tìm tới. Kiến vào được thì đàn gần như không giữ nổi.
Cách giữ đơn giản mà hiệu quả là hộp đặt trên giá, và chân giá có cách chặn kiến bò lên, như chân ngâm trong chén nước hay chén dầu. Việc phải làm là giữ cho chén không cạn, không có cành lá bắc cầu từ ngoài vào hộp.
Một điều nhiều người làm sai là rải thuốc diệt kiến, bả kiến quanh gốc giá. Thuốc đó cũng độc với ong, và ong đi qua đi lại là mang về tổ. Chặn đường kiến thì được, đầu độc quanh hộp thì không.
Cứ vài ngày đi một vòng, nhìn chân giá, nhìn khe hộp. Việc này nhanh thôi, nhưng giữ được nhiều đàn hơn bất kỳ mẹo nào khác.
Mùa mưa: khô ráo và đừng lấy mật
Ở miền Nam, mùa mưa kéo dài nhiều tháng giữa năm. Lúc này việc đầu tiên là giữ hộp khô. Mái che phải kín, hộp kê đủ cao để nước bắn không tới, chỗ đặt không đọng nước. Hộp gỗ ẩm lâu ngày sinh nấm mốc, đàn yếu đi thấy rõ.
Mưa dài ngày thì ong không ra ngoài được, đàn ăn vào phần dự trữ. Đây là lý do người nuôi lâu không lấy mật giữa mùa mưa. Lấy lúc này vừa làm đàn đói, vừa được mật ẩm cao, rất dễ lên men.
Đầu mùa mưa cũng không phải lúc chia đàn. Đàn vừa chia cần thời gian xây lại tổ và tích trữ, gặp đúng lúc mưa kéo dài thì cả hai nửa cùng yếu. Người nuôi ở miền Nam hay chờ đến cuối năm, lúc mưa bớt, hoa bắt đầu nhiều, mới tính chia.
Và mùa mưa là mùa của ruồi nhỏ và nấm. Để ý mùi hộp, thấy chua nồng bất thường thì mở ra xem, dọn những bọc phấn vỡ.
Mùa nắng: bóng mát và nước
Mùa khô là mùa hoa, cũng là mùa nóng. Hộp đặt dưới nắng trưa, nắng chiều hắt thẳng sẽ nóng lên rất nhanh, sáp mềm, mật chảy, ong phải quạt suốt. Bóng râm buổi trưa là điều kiện gần như bắt buộc.
Nếu vườn chưa có tán đủ, có thể che thêm mái lá, mái tôn có lót để không hắt nhiệt xuống, hoặc dời hộp sang chỗ mát hơn vào buổi tối ngay từ đầu mùa, trước khi đàn quen chỗ. Đừng dời qua lại nhiều lần.
Nước cũng quan trọng. Quanh vườn nên có chỗ ong lấy được nước, một vũng nhỏ, một chậu có đá cho ong đậu. Mùa khô kéo dài mà quanh vườn không còn nước thì đàn cũng khó sống.
Mùa khô là lúc có thể lấy mật nếu đàn khoẻ, nhưng vẫn chỉ lấy phần dư, chừa đủ cho đàn qua những tuần hoa thưa.
Mùa phun thuốc: chuyện của cả xóm
Mùa phun thường trùng với mùa cây ra hoa, và đó là lúc ong dễ gặp nạn nhất. Vườn nhà mình có thể giữ được, nhưng vườn bên cạnh thì mình không quyết. Ong bay không xa, nhưng hàng rào không chặn được nó.
Việc đầu tiên là nói chuyện với hàng xóm, xin báo trước hôm nào phun. Hôm đó mình đóng cửa tổ tạm thời từ sáng sớm khi ong còn trong tổ, che hộp, rồi mở lại khi thuốc đã khô và mùi đã bay. Đóng cửa tổ thì nhớ để thoáng, không để hộp nóng.
Nếu thấy cửa tổ có nhiều ong chết, ong bò lê không bay nổi sau một đợt phun, gần như chắc là dính thuốc. Lúc đó ít có cách cứu, chỉ có thể giữ đàn yên, tránh mở hộp, để đàn tự hồi. Ghi lại để năm sau biết mà tránh.
Và đừng vì sợ mà chuyển hết hộp đi chỗ khác mỗi mùa phun. Dời hộp nhiều lần làm ong lạc và đàn hoảng. Giữ chỗ cố định, che chắn đúng lúc, thường an toàn hơn.
Đừng chăm theo lịch chép, hãy chăm theo cửa tổ
Trên mạng có nhiều lịch chăm ong dú theo từng tháng, và chúng có ích để hình dung. Nhưng mình muốn nói thẳng: lịch nào cũng viết cho một vùng, một năm thời tiết. Năm mưa sớm, năm nắng kéo dài, vùng đồi hay vùng trũng, mọi thứ lệch đi vài tuần là chuyện thường.
Cái lịch đáng tin nhất là cửa tổ nhà mình. Ong ra vào nhiều, mang phấn về đều là đàn đang có ăn. Ong ra ít vào những ngày nắng đẹp là có chuyện. Ong quạt nhiều ở cửa là hộp đang nóng.
Mình hay khuyên người nuôi ghi một cuốn sổ nhỏ, mỗi tuần vài dòng: thời tiết, hoa gì đang nở quanh vườn, cửa tổ ra sao. Qua một năm, bạn có cái lịch riêng của vườn mình, đúng hơn mọi lịch chép.
Nếu bạn muốn xem một trại ong dú giữ đàn qua các mùa thế nào, bên Ong Dú có tour tham quan trại, có mở hộp xem tổ và nghe người nuôi kể, bạn xem ở ongdu.com. Và tuần này, trước khi trời đổi mùa, bạn thử đi một vòng quanh hộp ong mà hỏi mình: nếu mai trời đổ mưa ba ngày liền, đàn này có đủ ăn không?
Câu hỏi thường gặp
Làm sao chống kiến cho hộp ong dú?
Đặt hộp trên giá, chân giá đặt trong chén nước hoặc dầu và giữ chén không cạn, cắt các cành lá chạm vào giá. Không nên rải thuốc diệt kiến quanh hộp vì thuốc cũng độc với ong.
Có nên lấy mật ong dú trong mùa mưa không?
Không nên. Mùa mưa ong ít ra ngoài và sống nhờ dự trữ, lấy mật lúc này làm đàn đói, và mật có độ ẩm cao nên rất dễ lên men.
Khi nào nên chia đàn ong dú ở miền Nam?
Người nuôi ở miền Nam thường tránh chia đàn đầu mùa mưa và chờ lúc mưa bớt, hoa bắt đầu nhiều vào cuối năm. Quan trọng hơn lịch là đàn phải thật mạnh, hộp đầy trước khi chia.
Hộp ong dú bị nóng thì có dấu hiệu gì?
Ong đứng quạt ở cửa tổ nhiều, sáp trong hộp mềm, có khi mật rỉ ra ngoài. Cần che thêm bóng mát hoặc dời hộp sang chỗ râm vào buổi tối.
Hàng xóm phun thuốc thì bảo vệ ong dú thế nào?
Xin hàng xóm báo trước ngày phun, đóng cửa tổ tạm thời từ sáng sớm khi ong còn trong tổ, che hộp và giữ thoáng, rồi mở lại khi thuốc đã khô. Tránh để hộp bị nóng trong lúc đóng cửa.
