Chào bạn, mừng bạn quay lại với Nhà Nông Nghiệp. Đặt ong dú trong vườn cây ăn trái cho bạn một đội thụ phấn làm việc ngay tại chỗ và thêm một ít mật. Cái giá phải trả là bỏ thói quen phun thuốc theo lịch, nhất là lúc hoa nở, và chừa chỗ cho hoa dại, bóng mát quanh hộp.
Tập này mình không nói kỹ thuật thụ phấn. Mình kể về những thay đổi trong cách làm vườn mà người đặt ong phải chấp nhận, vì đó mới là chỗ quyết định có giữ được ong hay không.
Vì sao ong dú hợp với vườn cây
Ong mật bay xa, có khi bỏ qua vườn nhà bạn để đi tới một cánh đồng hoa khác hấp dẫn hơn. Ong dú thì loanh quanh gần tổ. Đặt hộp trong vườn nào, nó làm việc chủ yếu ở vườn đó. Với người làm vườn, đây là một lợi thế thật chứ không phải lời quảng cáo.
Ong dú cũng nhỏ, chui vào được những bông hoa nhỏ, đi thăm hoa rất chăm. Nó không đốt, nên người làm vườn tỉa cành, bao trái, thu hoạch ngay cạnh hộp mà không phải lo. Nhân công mới cũng không sợ.
Nhiều chủ vườn kể lại rằng sau khi có ong, mùa hoa năm đó trái đậu đều hơn. Mình không đưa ra con số, vì mỗi loại cây, mỗi vườn, mỗi năm thời tiết mỗi khác, và ai nói chắc bao nhiêu phần trăm thì bạn nên hỏi lại họ đo thế nào. Nhưng về cơ chế thì rõ: hoa được thăm nhiều hơn thì cơ hội thụ phấn cao hơn.
Và cuối vụ, nếu đàn khoẻ, bạn có thêm ít mật mang vị hoa của chính vườn mình. Không nhiều, nhưng là thứ để kể với khách mua trái.
Thói quen thứ nhất phải bỏ: phun theo lịch
Giờ mình nói phần khó. Nhiều vườn phun thuốc theo lịch, cứ đến ngày là phun, không cần biết có sâu hay không. Với ong dú, đây là cách chắc chắn nhất để mất đàn. Ong đi thăm hoa vừa phun sẽ mang thuốc về tổ, và cả đàn chịu.
Người đặt ong phải chuyển sang phun khi cần, tức là đi thăm vườn, thấy sâu bệnh tới ngưỡng mới phun. Nghe đơn giản nhưng nó đòi người làm vườn bỏ nhiều công đi thăm hơn, và chấp nhận thấy vài con sâu mà không phun ngay.
Khi buộc phải phun, tránh lúc hoa nở rộ, phun vào chiều muộn khi ong đã về tổ, chọn thuốc ít độc với ong theo hướng dẫn trên nhãn, và che hộp hoặc đóng cửa tổ tạm thời nếu phun gần. Phần chọn thuốc cụ thể thì bạn hỏi cán bộ bảo vệ thực vật hay kỹ sư, và luôn đọc kỹ nhãn.
Một chủ vườn nói với mình rằng từ khi nuôi ong, ông giảm được số lần phun, không phải vì ông giỏi hơn mà vì ông buộc phải ra vườn nhìn nhiều hơn. Con ong bắt ông thành người làm vườn kỹ hơn.
Thói quen thứ hai: dọn vườn quá sạch
Vườn cây ăn trái chỉ ra hoa vài tuần mỗi năm. Hết mùa hoa, ong lấy gì ăn? Đây là câu mà nhiều người đặt ong trong vườn quên hỏi. Họ thấy ong khoẻ lúc hoa nở, rồi yếu dần sau đó mà không hiểu vì sao.
Câu trả lời thường nằm ở chỗ vườn được dọn quá sạch. Cỏ dại cắt trụi, bờ mương phát quang, hàng rào xây tường. Những bông hoa nhỏ ở gốc cây, ở bờ rào là thức ăn nối mùa cho ong.
Cách sửa không khó: chừa lại vài dải cỏ hoa ở bờ, trồng thêm hàng rào có hoa, vài bụi rau gia vị cho ra hoa, vài cây nở hoa lệch mùa với cây chính. Ong dú còn cần nhựa cây để làm keo xây tổ, nên có vài cây có nhựa quanh vườn cũng tốt.
Vườn bớt sạch một chút, nhưng sống hơn. Nhiều người nói đó là cái lợi thứ hai của nuôi ong mà họ không ngờ tới: vườn có thêm thiên địch, bớt sâu.
Đặt hộp ở đâu trong vườn
Chỗ đặt hộp tốt là chỗ có bóng râm buổi trưa, không bị nắng chiều hắt thẳng, không đọng nước khi mưa, và gần cây ra hoa. Hộp kê trên giá, chân giá có cách chống kiến, vì kiến giết nhiều đàn ong dú hơn gần như mọi thứ khác.
Đừng đặt hộp ngay lối đi của máy phun, máy cắt cỏ, hay chỗ nhân công hay đứng pha thuốc. Cũng đừng dời hộp qua lại sau khi đã đặt, ong nhớ chỗ, dời đi là ong đi làm về bị lạc.
Rải hộp ra các khu trong vườn thay vì dồn một chỗ thường hợp hơn cho thụ phấn, nhưng cũng khó chăm hơn. Người mới có thể bắt đầu ở một khu gần nhà, quen rồi mới rải ra.
Và nhớ là không mở hộp để khoe khách hay quay clip. Mỗi lần mở là một lần đàn phải sửa nhà. Cửa tổ đã đủ đẹp để khách xem.
Nói chuyện với người làm và với hàng xóm
Thói quen khó đổi nhất nhiều khi không nằm ở chủ vườn mà ở người làm. Người đã quen tay phun theo lịch, quen cắt cỏ trụi, cần được giải thích vì sao bây giờ phải khác. Chỉ ra lệnh thì hôm nào vắng chủ, lịch cũ lại quay về.
Cách mình thấy hiệu quả là cho người làm ngồi xem cửa tổ cùng mình vài buổi, cho họ thấy ong mang phấn về, thấy ong chết sau một lần phun gần. Khi họ thấy tận mắt, họ tự cẩn thận hơn mọi lời dặn.
Với hàng xóm, ong dú bay không xa nhưng vẫn qua được vườn bên cạnh. Nếu nhà bên phun lúc hoa nở, ong nhà bạn vẫn chịu. Sang nói chuyện, xin báo trước ngày phun để mình che hộp, biếu một chai mật đầu mùa, thường được việc hơn là than phiền.
Nếu bạn muốn xem một vườn đặt ong dú thật trông thế nào, hay tìm tổ ong giống cho vườn, bên Ong Dú có tour tham quan trại và có bán tổ giống, bạn xem ở ongdu.com. Và mùa hoa tới, bạn thử đứng dưới tán cây một buổi sáng mà hỏi mình: vườn nhà mình có đang đủ lành cho một đàn ong sống không?
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có giúp cây ăn trái đậu trái nhiều hơn không?
Ong dú đi thăm nhiều hoa và kiếm ăn gần tổ nên giúp tăng cơ hội thụ phấn trong vườn. Hiệu quả cụ thể khác nhau theo loại cây, số đàn, thời tiết và cách chăm vườn, nên cần tự theo dõi qua các mùa.
Vườn phun thuốc thì có nuôi ong dú được không?
Được nếu chuyển sang phun khi thật cần, tránh phun lúc hoa nở rộ, phun vào chiều muộn và che hộp khi phun gần. Phun theo lịch cố định là nguyên nhân mất đàn hay gặp ở vườn cây ăn trái.
Hết mùa hoa thì ong dú trong vườn ăn gì?
Ong cần hoa nối mùa từ cỏ dại, hàng rào, rau gia vị và các cây ra hoa lệch mùa quanh vườn. Vườn dọn quá sạch thường làm đàn đói và yếu dần sau mùa hoa chính.
Đặt hộp ong dú trong vườn cần tránh chỗ nào?
Tránh chỗ nắng chiều hắt thẳng, chỗ đọng nước, lối đi của máy phun và chỗ pha thuốc. Hộp nên kê trên giá có chống kiến và không dời chỗ sau khi đặt.
Nuôi ong dú trong vườn có nguy hiểm cho người làm vườn không?
Ong dú không có ngòi đốt nên người làm vườn tỉa cành, thu hoạch cạnh hộp vẫn an toàn. Khi bị động tổ, ong có thể bu vào tóc và cắn nhẹ nhưng không gây đau buốt như ong mật.
