Chào bạn, tập này mình nói về một câu hỏi rất hay được đem ra bàn ở mấy buổi họp thôn: nên vào tổ hợp tác hay cứ làm riêng. Câu trả lời thẳng là vào tổ đáng khi cả nhóm có chung một việc mà từng nhà làm riêng không kham nổi, như cùng bán cho một mối lớn, cùng mua vật tư số lượng lớn, hay cùng giữ một tiêu chuẩn chất lượng. Nếu chưa gọi được tên cái việc chung đó, làm riêng vẫn an toàn hơn.
Mình nói vậy vì đã thấy khá nhiều tổ được lập ra rất rầm rộ, có con dấu, có bảng tên, rồi hai năm sau chỉ còn trên giấy. Cũng thấy những nhóm nhỏ chẳng có danh nghĩa gì mà làm chung với nhau bền bỉ cả chục năm. Khác nhau ở đâu, mình kể bạn nghe.
Vào tổ hợp tác thì được gì thật sự?
Cái được rõ nhất là sức mặc cả. Một nhà có vài tạ hàng thì thương lái trả giá nào mình nghe giá đó. Mười nhà gom lại được vài tấn, cùng một chuẩn, thì mình có thể gọi thẳng cho bếp ăn, cho cửa hàng, cho công ty thu mua, và người ta chịu ngồi nói chuyện.
Cái được thứ hai là mua chung. Phân, giống, màng phủ, ống tưới mua một lần cho cả nhóm thường được đại lý chiết khấu, giao tận nơi, lại có hoá đơn rõ ràng.
Cái được thứ ba ít ai tính, là có người cùng nhìn vào vườn mình. Nhóm làm chung hay đi thăm vườn nhau, thấy sâu bệnh sớm, thấy ai làm cách gì hay. Làm riêng thì cái sai của mình chỉ mình biết, và thường biết muộn.
Còn những thứ như được hỗ trợ, được ưu tiên dự án, thì mình khuyên đừng coi là lý do chính. Có thì tốt, nhưng tổ nào lập ra chỉ để đón hỗ trợ thì hết hỗ trợ là tan.
Cái giá phải trả khi làm chung
Làm chung có giá của nó, và giá đầu tiên là mất bớt quyền tự quyết. Tổ thống nhất bón loại phân nào, thu hoạch ngày nào, bán cho ai, thì mình phải theo, kể cả khi mình nghĩ cách khác hay hơn.
Giá thứ hai là thời gian. Họp, ghi chép, đi gom hàng, đi giao hàng, tính toán chia tiền, tất cả đều tốn buổi. Người đứng đầu tổ thường là người thiệt nhất, làm việc chung nhiều hơn việc nhà mà không ai trả công.
Giá thứ ba là rủi ro chung. Một nhà làm ẩu, phun thuốc không đúng thời gian cách ly, hàng bị trả về, thì cả tổ mất mối. Bạn sẽ bị gắn uy tín của mình với những người bạn không kiểm soát được.
Nên trước khi vào, bạn thử hỏi mình một câu: nếu người trong tổ làm sai, mình có chịu được không, và tổ có cách xử lý không. Nếu câu trả lời là không ai nghĩ tới chuyện đó, thì đó là dấu hiệu nên chờ.
Vì sao nhiều tổ lập ra rồi chỉ còn trên giấy?
Mình để ý thấy các tổ tan thường tan theo mấy con đường quen thuộc. Con đường phổ biến nhất là lập ra từ trên xuống, có người vận động, có danh sách, nhưng các thành viên không thật sự cần nhau. Mỗi nhà vẫn bán cho thương lái quen của mình, tổ chỉ còn là cái tên.
Con đường thứ hai là chuyện tiền. Quỹ chung không minh bạch, chia lời chậm, hay một người giữ hết sổ sách mà không ai xem.
Con đường thứ ba là bán lén. Tổ ký với một mối giá ổn định, rồi mùa đó thương lái bên ngoài trả cao hơn một chút, vài nhà lén bán ra ngoài. Đến lúc mối lớn cần đủ hàng thì tổ thiếu, mất uy tín, và năm sau không còn hợp đồng.
Ngược lại, những nhóm bền mình biết đều nhỏ, thường chỉ vài nhà, quen nhau lâu, có một việc chung rất cụ thể, và sổ sách ai cũng xem được. Nhỏ mà chắc thì hơn to mà lỏng.
Những câu nên hỏi trước khi ký tên vào tổ
Giờ nếu bạn đang được mời vào tổ, mình gợi ý mấy câu nên hỏi. Câu đầu tiên là tổ làm chung việc gì, cụ thể đến mức nào. Nếu người ta chỉ trả lời chung chung là để liên kết, để phát triển, thì bạn hỏi tiếp cho đến khi ra được một việc có thể làm vào tuần sau.
Câu thứ hai là tiền đi qua tay ai, ghi chép thế nào, bao lâu thì cả tổ cùng xem sổ một lần. Câu thứ ba là nếu có người làm sai tiêu chuẩn, hay bán lén ra ngoài, thì tổ xử lý ra sao. Câu thứ tư là muốn rút ra thì rút thế nào, phần vốn góp nếu có được trả lại ra sao.
Những câu này nghe hơi khó, nhưng hỏi lúc chưa vào thì là cẩn thận, còn hỏi lúc đang có chuyện thì thành nghi ngờ.
Nếu tổ có hình thức pháp lý, có điều lệ, có góp vốn, bạn nên đọc kỹ điều lệ và hỏi thêm cán bộ nông nghiệp ở xã hoặc huyện để hiểu quyền và nghĩa vụ của mình. Mình không nói thay được phần đó, vì mỗi loại hình có quy định riêng.
Làm riêng mà vẫn không đứng một mình
Chọn làm riêng không có nghĩa là quay lưng với xóm. Có rất nhiều cách hợp tác nhẹ hơn một tổ chính thức. Hai ba nhà rủ nhau mua chung một chuyến phân. Mấy nhà cùng trồng một loại thì hẹn nhau thu hoạch lệch ngày để khỏi đổ hàng ra chợ cùng lúc.
Một anh ở vùng đồi kể với mình, anh không vào tổ nào, nhưng có một nhóm bốn nhà hay gọi điện cho nhau báo giá mỗi sáng. Chỉ vậy thôi mà thương lái khó ép giá hơn hẳn, vì ai cũng biết giá thật hôm đó.
Làm riêng theo kiểu này cho bạn thời gian thử lòng nhau. Sau vài mùa, bạn biết ai giữ lời, ai tính toán sòng phẳng, ai làm cẩn thận. Đến lúc đó nếu muốn lập tổ, bạn lập với đúng những người đó.
Nói cho cùng, tổ hợp tác chỉ là cái khung. Thứ làm nó sống là việc chung có thật và lòng tin có thật. Bạn thử nghĩ xem, trong xóm mình bây giờ, có ba nhà nào mà mình dám để họ cầm tiền bán hàng của mình không?
Câu hỏi thường gặp
Tổ hợp tác và hợp tác xã khác nhau thế nào?
Hai hình thức này khác nhau về tư cách pháp lý, cách góp vốn và trách nhiệm của thành viên. Mỗi loại có quy định riêng nên bạn nên hỏi cán bộ nông nghiệp ở xã hoặc huyện trước khi tham gia. Về cách làm việc, cả hai đều chỉ bền khi có việc chung cụ thể và sổ sách minh bạch.
Vào tổ hợp tác có chắc bán được giá cao hơn không?
Không chắc. Tổ chỉ bán được giá tốt hơn khi gom đủ lượng hàng đều chuẩn và tìm được mối mua lớn chịu ký lâu dài. Nếu các nhà vẫn bán lẻ tẻ cho thương lái quen thì vào tổ cũng không đổi được giá.
Có nên đứng ra làm tổ trưởng khi mới về quê?
Thường là chưa nên. Tổ trưởng cần được mọi người tin về tiền bạc và cách làm, mà lòng tin đó cần vài mùa mới có. Người mới về nên làm thành viên chăm chỉ trước, hiểu người trong xóm rồi mới nhận việc chung.
Thành viên trong tổ bán lén ra ngoài thì xử lý sao?
Tốt nhất là tổ thống nhất quy tắc ngay từ đầu, kể cả mức xử lý khi vi phạm. Khi có chuyện, nên nói thẳng trong buổi họp chung thay vì để lời ra tiếng vào. Nếu không có quy tắc từ trước thì rất khó xử lý mà giữ được tổ.
Không vào tổ thì làm sao tránh bị thương lái ép giá?
Bạn vẫn có thể liên kết nhẹ với vài nhà quen, như báo giá cho nhau mỗi ngày, hẹn thu hoạch lệch ngày, hay mua chung vật tư. Chỉ cần vài nhà cùng biết giá thật, thương lái đã khó ép hơn. Đây cũng là cách thử lòng nhau trước khi làm chung nghiêm túc.
