Chào bạn, lại là mình đây, với một câu hỏi mà mùa gặt nào cũng có người hỏi: đổi công còn đáng giữ không, khi máy gặt đã về tận đầu bờ và thuê người theo ngày thì dễ hơn trước nhiều. Câu trả lời ngắn của mình là vẫn đáng, nhưng lý do không nằm ở chuyện đỡ tốn tiền. Đổi công đáng giữ vì nó giữ cho mình một chỗ đứng trong xóm, một bàn tay đỡ lúc hoạn nạn, và một lớp học nghề không mất học phí.
Có điều, đổi công cũng có mặt nặng nề mà ít ai nói ra. Có nhà đi làm cho người ta cả tuần, đến lượt mình thì người ta bận. Có nhà làm nhanh, có nhà làm ẩu, rồi để bụng với nhau cả năm. Tập này mình ngồi kể lại cả hai mặt, để bạn tự cân xem xóm mình, nhà mình, nên giữ đến đâu.
Đổi công ngày mùa là gì, và vì sao nó từng là lẽ sống còn
Ngày xưa, đổi công không phải là một lựa chọn, mà là cách duy nhất để kịp mùa. Lúa chín không chờ ai. Một nhà bốn năm người không thể gặt hết mấy sào trong vài ngày nắng đẹp, nên cả xóm dồn vào từng thửa, hôm nay nhà này, mai nhà kia.
Cái hay của cách làm đó là nó cân bằng rủi ro. Nhà nào ốm đau, nhà nào neo người, vẫn không bị bỏ lại ngoài ruộng khi trời chuyển mưa.
Bây giờ thì khác. Máy gặt đập liên hợp chạy một buổi xong việc của cả chục người. Nên câu hỏi hôm nay không còn là có đổi công thì mới kịp mùa không, mà là còn lý do gì để giữ nó.
Mình để ý thấy, chỗ nào máy chưa vào được, như ruộng bậc thang, nương rẫy, vườn cà phê trên dốc, vườn cây ăn trái lúc hái rộ, thì đổi công vẫn sống khoẻ.
Đổi công hay thuê người: tính thế nào cho sòng phẳng?
Nhiều người trẻ về quê hay tính rất thẳng: một ngày công đi làm cho người ta là một ngày mình bỏ việc nhà. Cách tính đó đúng về tiền, nhưng thiếu mất một cột.
Cột bị thiếu là những thứ không có giá niêm yết. Một anh ở vùng đồi kể với mình, năm anh bị ngã gãy tay đúng mùa hái, chính mấy nhà hay đổi công với anh tự kéo nhau sang hái giúp, không ai nhắc chuyện trả.
Vậy nên mình hay khuyên tính theo hai lớp. Lớp thứ nhất là việc gấp, việc cần đông tay trong vài ngày, thì đổi công có giá trị cao nhất, vì thuê lúc đó vừa khó vừa đắt. Lớp thứ hai là việc đều đều, làm lúc nào cũng được, thì thuê theo ngày cho gọn, đỡ vướng nợ công.
Còn chuyện sòng phẳng, xóm nào đổi công lâu năm cũng có lệ ngầm: một ngày đổi một ngày, người khoẻ đổi người khoẻ. Nhà mình chỉ có một người đi được mà cần năm người sang giúp, thì phải nói trước sẽ trả bù thế nào, bằng tiền, bằng buổi làm thêm, hay bằng một bữa cơm tử tế. Nói trước thì không ai để bụng.
Những chuyện khó nói khi đổi công lâu năm
Giờ mình nói sang mặt khó chịu, vì bỏ qua thì không thật. Chuyện hay gặp nhất là lệch sức. Có nhà cử người già đi đổi, có nhà cử con nhỏ, trong khi nhà mình cử người khoẻ nhất.
Chuyện thứ hai là lệch lịch. Mùa nào cũng có vài ngày nắng đẹp mà nhà nào cũng muốn gặt đúng ngày đó. Nhà được gặt trước thì yên, nhà xếp sau lỡ gặp mưa là mất.
Chuyện thứ ba là làm ẩu trên ruộng người khác. Gặt vội bỏ sót, bó lúa lỏng tay, hái trái giật cả cành. Cái mất ở đây không phải mấy bông lúa, mà là lòng tin.
Cách xử lý mình thấy ổn nhất là nói chuyện từ đầu mùa, lúc chưa ai mệt. Ngồi uống nước với mấy nhà hay làm chung, thống nhất ai cử người nào, xếp lịch theo lúa chín trước chín sau hay bốc thăm, gặp mưa thì ưu tiên nhà nào. Chuyện nói lúc rảnh bao giờ cũng êm hơn chuyện nói lúc đang cáu.
Người ở phố mới về có nên xin vào vòng đổi công?
Với người mới về làm nông, mình nghĩ đây là cánh cửa đáng gõ nhất. Bạn học được nhiều hơn trong ba ngày làm chung với người làng so với ba tháng tự mò.
Nhưng cũng nói thẳng, những buổi đầu bạn sẽ là người chậm nhất. Cái họ để ý không phải bạn nhanh hay chậm, mà là bạn có chịu đi đủ ngày không, có ngại bẩn không, có về sớm không. Làm đủ một mùa, bạn sẽ có tên trong xóm.
Một chị trồng rau ven đô kể với mình, mùa đầu chị đi đổi công cho mấy nhà bên cạnh gần như không đòi lại. Đến mùa sau, khi chị cần dựng nhà lưới, chính mấy nhà đó kéo sang, còn chỉ cho chị chỗ nào đóng cọc cho khỏi đổ gió.
Cái bẫy cần tránh là nhận lời quá nhiều. Người mới thường ngại từ chối, rồi đi làm cho cả xóm mà ruộng nhà bỏ đó. Bạn cứ nói rõ nhà mình có mấy ngày rảnh, hết ngày đó thì xin phép. Người làng quý người rõ ràng hơn người gật đầu rồi bỏ dở.
Khi nào nên thôi đổi công mà không mất lòng?
Có những lúc thôi đổi công là quyết định đúng. Ví dụ nhà bạn chuyển hẳn sang cây khác, mùa vụ lệch hẳn với cả xóm.
Thôi thì nên thôi từ từ, và nên trả hết công còn nợ trước. Mình thấy nhiều cái mất lòng không đến từ việc thôi, mà đến từ việc thôi khi còn nợ người ta vài ngày công rồi im lặng.
Cũng có cách giữ mối mà không cần đổi công đều đặn. Khi nhà ai có việc lớn như làm nhà, đám cưới, đám tang, bạn vẫn sang giúp. Mối dây trong xóm không nhất thiết phải là ngày công đổi ngày công.
Nói cho cùng, đổi công là một cách để người trong xóm nói với nhau rằng mình không đứng một mình. Hình thức có thể đổi, máy có thể thay tay, nhưng câu nói đó thì bạn nên tìm cách giữ. Bạn thử nghĩ xem, năm nay nếu nhà mình gặp chuyện đúng mùa gặt, ai sẽ là người đầu tiên sang đầu bờ?
Câu hỏi thường gặp
Đổi công có rẻ hơn thuê người làm theo ngày không?
Tính riêng tiền thì chưa chắc, vì một ngày đi làm cho người ta cũng là một ngày bỏ việc nhà. Đổi công có lợi rõ nhất ở những việc gấp, cần đông người trong vài ngày, khi thuê vừa khó vừa đắt.
Nhà neo người thì đổi công thế nào cho công bằng?
Nên nói trước với các nhà làm chung là mình chỉ cử được ít người và sẽ bù phần thiếu bằng cách nào. Thoả thuận rõ từ đầu mùa thì không ai phải đếm trong bụng.
Xóm hay cãi nhau chuyện ai được gặt trước thì xử lý ra sao?
Cách êm nhất là thống nhất quy tắc xếp lịch trước mùa, khi chưa ai sốt ruột. Có xóm xếp theo lúa chín trước chín sau, có xóm bốc thăm rồi luân phiên qua các năm. Quan trọng là có người đứng ra giữ lịch và mọi người đồng ý từ đầu.
Người ở phố mới về quê có nên tham gia đổi công không?
Nên, vì đó là cách học nghề nhanh và cách được người làng biết mặt. Mùa đầu bạn sẽ chậm, nhưng điều người ta để ý là bạn có đi đủ ngày và làm cẩn thận không. Chỉ cần nói rõ nhà mình rảnh mấy ngày để khỏi nhận lời quá sức.
Muốn thôi đổi công thì nói với hàng xóm thế nào?
Trả hết số ngày công còn nợ trước rồi mới nói, và nói lý do thật, như đã đổi cây trồng hay đã dùng máy. Vẫn sang giúp những việc lớn như làm nhà, việc hiếu hỉ để giữ mối.
