Chào bạn, mùa khô năm nào cũng vậy, cứ nước trong mương xuống thấp là trong xóm bắt đầu có chuyện. Tập này mình nói về cách chia nước tưới cho khỏi mất lòng. Kinh nghiệm của mình là chia êm nhất khi cả xóm thống nhất lịch lấy nước từ trước lúc cạn, có một người giữ lịch mà ai cũng tin, và mỗi nhà tự tính lại xem với phần nước được chia thì mình cứu được bao nhiêu diện tích.
Nghe thì đơn giản, nhưng mình đã thấy những đêm hai người đàn ông cầm đèn pin đứng cãi nhau ở cửa cống lúc nửa đêm. Nước là thứ mà khi thiếu, người hiền nhất cũng dễ nóng. Nên tập này mình kể cả chuyện tổ chức lẫn chuyện giữ bình tĩnh.
Vì sao chuyện chia nước dễ thành cãi nhau?
Nước tưới có một đặc điểm rất khác đất: nó chảy. Nhà đầu mương lấy trước, nhà cuối mương lấy sau. Nhà đầu mương chỉ cần mở cống lâu thêm một chút là nhà cuối mương thiếu, mà người đầu mương có khi không hề biết.
Mùa mưa thì không ai để ý. Đến mùa khô, mỗi giờ nước là mỗi luống cây sống hay chết. Người cuối mương đi thăm ruộng thấy đất nứt, nhìn lên thấy cống nhà trên vẫn mở, và từ đó cái nghi bắt đầu.
Rồi có chuyện lấy trộm nước ban đêm. Không phải ai cũng cố ý, nhiều người chỉ nghĩ đêm không ai dùng thì mình lấy thêm chút. Nhưng người cuối mương thức dậy thấy nước không về, thì chữ lấy trộm là chữ đầu tiên nghĩ tới.
Nên mình hay nói, chuyện chia nước không giải được bằng lòng tốt của từng người. Nó cần một cái lịch mà ai cũng biết, và một người giữ lịch mà ai cũng nghe.
Lập lịch lấy nước từ trước khi cạn
Lúc tốt nhất để bàn chuyện chia nước là khi nước vẫn còn đủ. Khi đó ai cũng thoải mái, dễ nhường. Đợi đến lúc cạn mới họp thì mỗi người đến với một cái bụng đang lo, và cuộc họp dễ thành cãi.
Một cái lịch dễ theo thường dựa trên mấy điều: nhà nào lấy vào ngày nào, giờ nào, trong bao lâu, tính theo diện tích hay theo số nhà. Luân phiên đầu mương cuối mương qua các đợt, để nhà cuối không luôn chịu thiệt.
Cần có một người giữ lịch, thường là người hiền, có uy tín, không có ruộng ở vị trí lợi nhất. Người đó giữ chìa khoá cống nếu có, và là người đầu tiên được gọi khi có chuyện. Nhiều xóm luân phiên người giữ lịch mỗi mùa để không ai phải gánh mãi.
Một anh ở vùng đồi kể với mình, xóm anh ghi lịch lên một tấm bảng gỗ treo ở nhà trưởng xóm, ai cũng xem được. Từ khi có tấm bảng, số lần cãi nhau giảm hẳn, vì không ai còn phải đoán.
Nhà mình nên tính gì khi phần nước được chia ít đi?
Giờ mình nói sang phần việc của riêng nhà bạn. Khi biết mình chỉ được lấy nước mấy buổi một tuần, câu hỏi đầu tiên là: với chừng đó nước, mình cứu được bao nhiêu diện tích.
Cách nghĩ mình thấy hữu ích là xếp hạng. Cây nào là vốn lâu năm, chết là mất nhiều năm, thì ưu tiên trước. Cây ngắn ngày, rau màu, mất thì trồng lại được, xếp sau. Những luống đang sắp thu hoạch cũng được ưu tiên hơn luống mới gieo.
Sau đó là giữ nước. Tủ gốc bằng rơm, cỏ khô để đất đỡ bốc hơi. Tưới vào sáng sớm hay chiều tối thay vì giữa trưa. Đào hố nhỏ quanh gốc để nước ngấm thay vì chảy tràn. Những việc này không mới, nhưng mùa khô mới thấy hết giá trị của nó.
Và có lúc bạn phải chấp nhận bỏ một phần. Bỏ để cứu phần còn lại không phải là thua. Mình thấy nhiều nhà cố tưới đều cho tất cả, cuối cùng cây nào cũng yếu và không phần nào đạt.
Khi có người phá lịch
Dù lịch có tốt đến đâu, sẽ có lúc có người phá. Có thể vì cây nhà họ đang héo, có thể vì họ không đồng ý với lịch từ đầu, có thể vì họ nghĩ không ai biết.
Cách xử lý mình thấy êm là không đối đầu một mình giữa đêm. Báo cho người giữ lịch, để người đó nói chuyện. Nếu chuyện lặp lại, đem ra họp xóm. Người phá lịch thường chịu nghe tập thể hơn nghe một người hàng xóm đang giận.
Cũng nên hỏi tại sao họ phá lịch. Có khi lịch thật sự bất công với họ, như ruộng của họ đất cát, giữ nước kém hơn. Nếu đúng vậy, sửa lịch là cách nhanh nhất để hết chuyện.
Những đêm căng thẳng nhất mình từng nghe kể đều có chung một điểm: có người đi một mình ra cống, cầm theo cuốc, lúc đang giận. Đừng để mình là người đó.
Nhìn xa hơn một mùa khô
Mùa khô nào rồi cũng qua. Nhưng nếu năm nào xóm cũng căng, có lẽ đã đến lúc nghĩ đến chuyện dài hơn: nạo vét mương chung, làm thêm ao trữ nước mùa mưa, hay nhà nào có điều kiện thì tự làm bể chứa.
Những việc này cần góp công, góp tiền, và cần bàn trong xóm, có khi cần hỏi thêm cán bộ thuỷ lợi hay nông nghiệp ở xã. Mình không nói được cái nào hợp với nơi bạn, vì mỗi vùng đất, mỗi nguồn nước một khác.
Mình chỉ muốn nói rằng, những xóm chia nước êm nhất mình từng biết đều là những xóm đã từng cãi nhau to một lần, rồi ngồi lại với nhau để không bao giờ phải cãi lần nữa.
Bạn thử nghĩ xem, xóm mình đã có buổi ngồi lại đó chưa, hay vẫn đang chờ một đêm cãi nhau ở cửa cống?
Câu hỏi thường gặp
Chia nước tưới trong xóm nên theo diện tích hay theo số nhà?
Mỗi xóm có cách riêng, quan trọng là cả xóm đồng ý trước mùa khô. Theo diện tích thì công bằng về lượng, theo số nhà thì dễ tổ chức hơn. Nhiều nơi kết hợp và luân phiên đầu mương cuối mương để không ai chịu thiệt mãi.
Nhà cuối mương luôn thiếu nước thì làm sao?
Đề nghị lịch luân phiên để nhà cuối mương có lượt lấy nước đầu tiên trong một số đợt. Nên có người giữ lịch và kiểm tra cống vào giờ chuyển lượt. Về lâu dài, có thể tính đến ao hay bể trữ nước riêng.
Phát hiện hàng xóm lấy nước ngoài lịch thì làm gì?
Báo cho người giữ lịch hoặc trưởng xóm thay vì tự ra đối đầu, nhất là vào ban đêm. Nếu lặp lại thì đem ra họp chung. Nên hỏi lý do vì có khi lịch đang bất công với họ.
Mùa khô ít nước thì nên ưu tiên tưới cây nào?
Thường ưu tiên cây lâu năm vì mất là mất nhiều năm, rồi đến luống sắp thu hoạch. Rau màu ngắn ngày có thể trồng lại nên xếp sau. Kết hợp tủ gốc và tưới lúc mát để giữ nước lâu hơn.
Có nên bỏ bớt diện tích khi nước không đủ?
Nhiều khi đó là quyết định đúng. Tưới đều cho tất cả khi nước thiếu dễ làm cây nào cũng yếu và không phần nào đạt. Bỏ bớt để cứu chắc phần còn lại thường giữ được nhiều hơn.
