Khi nào nên dừng làm nông để quay lại phố? Nên nghĩ nghiêm túc khi tiền dự phòng đã cạn mà chưa thấy lối ra, khi sức khoẻ hay gia đình bắt đầu trả giá, hoặc khi bạn nhận ra mình không còn muốn làm nữa. Dừng đúng lúc, có kế hoạch, không phải là thất bại, và cũng không phải hết đường quay lại.
Chào bạn, Nhà Nông Nghiệp đây. Tập này mình biết sẽ có người nghe mà thấy nặng lòng. Ở những tập trước, mình nói về quyết định đi. Hôm nay mình nói về quyết định dừng, thứ ít ai kể lại vì ngại, vì sợ bị coi là bỏ cuộc. Mình nghĩ nó cần được nói, bằng một giọng bình thường.
Vì sao dừng lại khó hơn bắt đầu?
Lúc bắt đầu, bạn có câu chuyện để kể: về quê, sống chậm, tự làm ra cái ăn. Lúc dừng, bạn có cảm giác phải giải thích với tất cả mọi người, từ bố mẹ, hàng xóm, tới đồng nghiệp cũ từng chúc bạn lên đường.
Còn một thứ nữa giữ chân người ta, là những gì đã bỏ vào. Mấy năm công, tiền cải tạo đất, cây đang lớn. Người trong nghề gọi vui là tiếc của, nhưng nó rất thật. Bỏ bây giờ thì những thứ đó như đổ sông.
Chỗ khó là những gì đã bỏ vào không lấy lại được dù bạn đi hay ở. Câu hỏi đúng chỉ là: từ hôm nay trở đi, ở lại có tốt hơn đi không. Nghe thì lạnh lùng, nhưng tách được hai chuyện đó ra, nhiều người thấy nhẹ đi hẳn.
Một anh ở vùng đồi kể rằng anh cầm cự thêm gần hai năm chỉ vì không muốn công sức ba năm trước thành vô ích. Tới lúc dừng, anh mất thêm hai năm nữa.
Những dấu hiệu nên ngồi lại tính
Giờ mình nói sang dấu hiệu. Không phải cứ một mùa mất là nên dừng. Làm nông thì mùa mất là chuyện bình thường. Cái đáng lo là khi nhiều mùa liền mà nguyên nhân vẫn chưa rõ, hoặc rõ rồi mà không sửa được.
Dấu hiệu thứ hai là tiền. Khi tiền dự phòng đã chạm mức thấp nhất mà cả nhà thống nhất từ đầu, và bạn bắt đầu vay để sống chứ không phải vay để làm, thì đó là lúc dừng lại tính, không phải lúc liều thêm.
Dấu hiệu thứ ba là người. Sức khoẻ đi xuống, vợ chồng hay to tiếng, con cái thiệt thòi chuyện học hành. Làm nông vì muốn cuộc sống tốt hơn, nếu nó làm cuộc sống tệ đi thì cần nhìn lại.
Và dấu hiệu cuối cùng, khó thừa nhận nhất: bạn không còn muốn ra vườn nữa. Sáng dậy thấy nặng nề, nhìn cây chỉ thấy việc. Mệt thì ai cũng có, nhưng nếu nó kéo dài nhiều tháng thì đáng để thành thật với mình.
Dừng hẳn hay chỉ thu nhỏ lại?
Trước khi quyết dừng hẳn, có một con đường giữa mà nhiều người bỏ qua: thu nhỏ. Giữ lại một phần vườn, một loại cây ít tốn công, rồi quay lại làm công việc có lương.
Cách này giữ được đất, giữ được cây, và giữ được cánh cửa quay lại sau này. Nhiều người sau vài năm đi làm lại, gom thêm tiền, học thêm, rồi quay về với cái nhìn tỉnh táo hơn hẳn lần đầu.
Cũng có người thu nhỏ rồi thấy như vậy là vừa. Làm nông nửa thời gian, có lương nuôi nhà, vườn thành chỗ để thở chứ không phải gánh nặng. Không có gì sai với lựa chọn đó.
Còn nếu thật sự không giữ được, thì dừng hẳn cũng là một quyết định tỉnh táo, miễn là dừng có kế hoạch.
Dừng thế nào cho đỡ mất
Nếu đã quyết, thì nên dừng từ từ chứ không bỏ ngang. Bỏ ngang thì cây chết, đồ đạc hỏng, đất bỏ hoang, và bạn mất nhiều hơn mức cần mất.
Việc đầu tiên là tính mùa. Nếu còn cây đang cho thu, cố làm cho hết vụ. Nếu có đồ đạc như máy bơm, nhà lưới, dụng cụ, thì hỏi người trong làng xem ai cần. Bán cho người quen thường được giá hợp lý hơn bán vội cho người thu mua.
Với đất thuê, nói với chủ đất sớm và thoả thuận chuyện cây cối, công trình trên đất. Với đất nhà, có thể cho người khác thuê lại hoặc gửi người thân trông. Đất có người làm thì giữ được giá trị hơn để hoang.
Và nhớ thông báo cho những khách quen, những người đã mua hàng của bạn. Một lời cảm ơn tử tế giữ lại mối quan hệ, và biết đâu sau này bạn cần tới họ.
Chuyện quay lại phố và câu hỏi của người khác
Phần cuối, và có lẽ phần khó nhất, là đối diện với người khác. Sẽ có người hỏi vì sao về, có người nói thấy chưa, làm nông đâu có dễ. Bạn không nợ ai một lời giải thích dài.
Điều mình muốn nói là những năm làm nông không mất đi. Bạn học được cách chịu đựng, cách tính toán với tiền ít, cách làm việc với thời tiết và với con người. Nhiều người quay lại phố thấy mình làm việc khác đi, bình tĩnh hơn.
Người trong làng cũng vậy. Có người sẽ nói ra nói vào, nhưng cũng sẽ có người thật lòng tiễn bạn, và bảo lúc nào về chơi thì ghé.
Mình nghĩ không có quyết định nào là quyết định cuối cùng với ruộng đồng. Đất vẫn ở đó. Câu hỏi chỉ là, lần tới nếu quay lại, bạn sẽ mang theo những bài học gì.
Câu hỏi thường gặp
Làm nông bao nhiêu năm thì biết có nên tiếp tục?
Không có mốc chung, vì cây ngắn ngày và cây lâu năm khác nhau nhiều. Thay vì đếm năm, hãy nhìn xem mỗi vụ bạn có hiểu rõ hơn nguyên nhân được mất không. Nếu vẫn mờ mịt sau nhiều vụ, đó là lúc nên nhìn lại.
Bỏ nghề nông quay lại phố có xin việc lại được không?
Được, nhất là khi bạn giữ quan hệ tốt với chỗ làm cũ. Những năm làm nông cũng có thể trở thành kinh nghiệm có giá trị nếu bạn kể được mình đã quản lý, tính toán và xử lý khó khăn ra sao.
Có nên bán đất khi dừng làm nông?
Không nhất thiết. Nhiều người chọn cho thuê hoặc gửi người thân trông để giữ đường quay lại. Chỉ nên bán khi thật sự cần tiền hoặc chắc chắn không quay lại.
Vợ chồng bất đồng chuyện dừng hay ở thì nên làm gì?
Nên ngồi lại với những con số và những điều cả hai đã thống nhất từ đầu, như mức tiền dự phòng tối thiểu. Thu nhỏ quy mô đôi khi là điểm gặp nhau tốt cho cả hai người.
Dừng làm nông có phải là thất bại không?
Không. Nhiều người dừng vì hoàn cảnh gia đình, sức khoẻ hay thị trường, chứ không phải vì họ làm kém. Dừng có kế hoạch là một quyết định có trách nhiệm.
