Về quê làm nông nên giữ bao nhiêu tiền dự phòng? Không có con số chung cho mọi nhà, nhưng có một cách tính chung: đủ nuôi cả nhà từ ngày về tới đợt thu đầu tiên, cộng thêm trọn một vụ nữa phòng khi vụ đầu hỏng. Khoản đó phải tách riêng, không được đụng vào để mua giống hay dựng chuồng.
Chào bạn, đây là Nhà Nông Nghiệp. Tập hôm nay hơi khô vì toàn chuyện tiền, nhưng mình hứa không đọc cho bạn con số nào cả, vì con số của nhà người khác không giúp gì cho nhà bạn. Mình chỉ kể cách nghĩ, và mấy khoản mà người về trước hay tính thiếu, để bạn ngồi xuống tự làm phép tính của mình.
Vì sao phải tách tiền sống khỏi tiền làm vườn?
Chuyện đầu tiên là một cái túi hay hai cái túi. Hầu hết người mới về dồn chung một chỗ: tiền tiết kiệm bao nhiêu thì đó là vốn. Rồi họ chi cho đất, cho giống, cho hệ thống tưới, và cứ nghĩ phần còn lại sẽ đủ ăn.
Vấn đề là vườn không bao giờ biết đủ. Luôn có thêm một thứ cần mua: thêm cuộn lưới, thêm bao phân, thêm cái máy bơm cho khoẻ hơn. Nếu tiền sống nằm chung túi, từng khoản nhỏ đó sẽ lặng lẽ ăn vào tiền đi chợ của gia đình.
Tách hai túi, về mặt tính toán thì chẳng thay đổi gì, nhưng về mặt quyết định thì khác hẳn. Khi túi vườn cạn, bạn buộc phải dừng lại và hỏi thứ này có thật cần không. Còn túi nhà thì bạn biết chắc là cả nhà vẫn ăn được tới mùa thu.
Có người mở hai tài khoản riêng, có người đơn giản hơn là để hai phong bì. Cách nào cũng được, miễn là khi rút tiền, bạn phải biết mình đang rút từ túi nào.
Tính chi tiêu thật của nhà mình ở quê như thế nào?
Giờ mình đi vào phép tính. Bước một là biết một tháng nhà bạn thật sự tiêu bao nhiêu khi sống ở quê. Không phải ở phố, và không phải con số ước chừng theo cảm giác rằng ở quê rẻ.
Cách làm là liệt kê từng nhóm: ăn uống, điện nước, xăng xe, học hành của con, thuốc men, điện thoại, và một nhóm rất hay bị quên là đám tiệc, hiếu hỉ. Ở quê, chuyện đi đám gần như không từ chối được, và có tháng dồn dập nhiều đám cùng lúc.
Thêm vào đó là những khoản trước đây công ty lo mà bạn không để ý, như bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội nếu muốn đóng tiếp. Nhà cũ ở quê cũng hay có chuyện dột mái, hỏng điện, và năm đầu thường là năm lòi ra đủ thứ cần sửa.
Khi đã có con số một tháng, mình khuyên cộng thêm một phần nhỏ cho những thứ không lường trước. Một chị trồng rau kể rằng chị tính rất kỹ, vậy mà tháng nào cũng lệch lên một chút. Chị bảo sau này chị không cố tính cho đúng nữa, chỉ cố tính cho dư.
Đếm số tháng chờ tới đồng thu đầu tiên
Bước hai là đếm xem bao lâu nữa mới có đồng tiền đầu tiên từ vườn. Chỗ này người mới rất hay đếm lạc quan. Họ nhìn thời gian sinh trưởng của cây rồi cho rằng thu hoạch xong là có tiền.
Thực tế thì phải cộng thêm thời gian dọn đất, làm đất, chờ đúng thời vụ để xuống giống. Rồi sau thu hoạch còn phải bán, mà bán cho thương lái thì có khi được trả ngay, có khi phải chờ. Bán lẻ thì tiền về rải rác từng ít một.
Với cây dài ngày, câu chuyện còn dài hơn. Trồng cây ăn trái thì có khi vài năm mới có lứa đáng kể. Nhiều người vì vậy trồng xen cây ngắn ngày để có dòng tiền nhỏ, nhưng dòng tiền nhỏ đó thường chỉ đỡ được một phần chi tiêu chứ chưa nuôi được cả nhà.
Nên cách đếm an toàn là lấy thời gian từ hôm nay tới lúc tiền thật sự nằm trong tay, chứ không phải tới lúc cây chín. Hai mốc đó có thể cách nhau cả tháng.
Cộng thêm một vụ hỏng, và vì sao đó không phải bi quan
Bước ba là phần nhiều người thấy thừa: cộng thêm trọn một vụ nữa. Nghĩa là nếu vụ đầu hỏng hoàn toàn, bạn vẫn đủ tiền sống để làm lại vụ hai mà không phải vay nóng hay bán tháo.
Mình không nói vụ đầu chắc chắn hỏng. Nhưng vụ đầu là vụ bạn biết ít nhất về đất, về nước, về sâu bệnh của vùng mới. Thêm một trận mưa trái mùa hay một đợt giá rớt là đủ biến một vụ tốt thành một vụ hoà vốn, hoặc lỗ.
Khoản dự phòng thêm này có một tác dụng mà người có nó mới hiểu. Nó cho bạn quyền nói không. Không bán cho thương lái ép giá. Không vay chỗ lãi cao. Không vội trồng lại khi đất còn chưa sẵn sàng. Người không có nó thì mỗi quyết định đều bị cái nghèo kéo đi.
Nếu cộng hết ba bước mà con số làm bạn giật mình, thì đó là tin tốt, vì bạn giật mình lúc còn ở phố, còn lương, còn thời gian gom thêm.
Nếu tiền chưa đủ thì làm gì?
Có ba cách mà người về trước hay chọn. Cách thứ nhất là hoãn, làm thêm một thời gian để gom. Nghe thì nản, nhưng nhiều người kể lại rằng năm hoãn đó hoá ra lại là năm họ học được nhiều nhất.
Cách thứ hai là thu nhỏ quy mô ban đầu. Ít đất hơn, ít đầu tư hơn thì tiền túi vườn nhẹ đi, phần dư dồn sang túi nhà. Làm nhỏ còn cho bạn thời gian học mà không bị áp lực phải thu hồi vốn nhanh.
Cách thứ ba là mang theo một nguồn thu phụ. Một người làm kế toán nhận sổ sách cho vài hộ kinh doanh ở thị trấn, một người sửa xe, một người dạy thêm buổi tối. Khoản đó có thể không lớn, nhưng nó kéo dài được số tháng mà túi nhà chịu nổi.
Mình nghĩ câu hỏi đáng giữ trong đầu không phải là mình có bao nhiêu tiền, mà là nếu vụ đầu chẳng thu được gì, nhà mình còn sống yên được bao lâu.
Câu hỏi thường gặp
Tiền dự phòng khi làm nông nên để ở đâu?
Nên để ở nơi an toàn, rút được khi cần nhưng không quá tiện tay, như một tài khoản tiết kiệm riêng. Tránh dùng khoản này để cho vay hay góp hụi, vì lúc cần gấp có thể không lấy về kịp.
Có nên dùng tiền dự phòng để mua thêm đất khi gặp giá tốt?
Không nên. Tiền dự phòng sinh ra để giữ cho gia đình không phải quyết định trong lúc túng. Nếu thật sự muốn mua đất, hãy gom một khoản riêng cho việc đó.
Làm nông có được đóng bảo hiểm y tế và bảo hiểm xã hội không?
Người làm nông thường có thể mua bảo hiểm y tế hộ gia đình và tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện. Mức đóng và thủ tục nên hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội huyện hoặc cán bộ xã để có thông tin đúng.
Vợ chồng nên bàn chuyện tiền về quê thế nào cho khỏi căng thẳng?
Nên ngồi cùng nhau làm phép tính từ đầu, để cả hai cùng thấy con số chứ không phải một người tính rồi thông báo. Thống nhất trước mức tiền dự phòng tối thiểu, chạm tới đó thì cả hai cùng dừng lại bàn.
Hết tiền dự phòng mà vườn chưa có thu thì nên làm gì?
Đây là lúc nên dừng mở rộng và tìm nguồn thu ngắn hạn, kể cả đi làm thuê một thời gian. Nhiều người trụ lại được chính nhờ chịu lùi một bước. Nếu phải vay, hãy vay ở nơi rõ ràng, tránh vay nóng.
