Chào bạn, tập hôm nay dành cho những người làm cha mẹ trong nghề nông, những người đã có lúc nhìn đứa con đang lon ton theo mình ra vườn mà tự hỏi: sau này có nên cho con theo nghề không. Câu trả lời của mình là đừng ép, cũng đừng cấm. Việc cha mẹ làm được là cho con thấy nghề thật, cả cái được lẫn cái khổ, cho con học đủ để có lựa chọn, rồi để con tự quyết khi đủ lớn.
Nghe có vẻ dễ, nhưng mình biết trong lòng mỗi người cha người mẹ làm nông đều có hai giọng nói. Một giọng muốn con thoát khỏi nắng mưa. Một giọng tiếc mảnh vườn mình gây dựng cả đời, sợ sau này không ai giữ. Tập này mình không bênh giọng nào, chỉ kể lại những gì mình thấy ở các gia đình.
Hai nỗi lo trái chiều trong lòng cha mẹ làm nông
Nỗi lo thứ nhất ai cũng biết: làm nông vất vả, thu nhập bấp bênh, một trận bão là mất cả mùa. Cha mẹ đã trải qua, không muốn con phải chịu lại. Nhiều nhà dồn hết cho con đi học với một mong ước rõ ràng, là con đừng về đồng.
Nỗi lo thứ hai ít được nói ra hơn. Mảnh vườn cha mẹ trồng hai chục năm, những cây ăn trái đã cho quả, cái ao đã đào, tất cả rồi sẽ về đâu nếu không đứa con nào theo. Có người bán, có người bỏ hoang, có người cho thuê.
Hai nỗi lo này kéo nhau, nên nhiều cha mẹ nói với con một kiểu mà làm một kiểu. Miệng bảo con học đi đừng về, nhưng mỗi lần con về lại dắt con ra vườn khoe từng cây. Con cái cảm được điều đó, và nhiều đứa lớn lên mang một cảm giác có lỗi mơ hồ.
Mình nghĩ việc đầu tiên là cha mẹ tự nói thật với mình: mình mong gì cho con, và mình mong gì cho mảnh vườn. Hai điều đó không nhất thiết phải là một.
Cho con thấy nghề thật, không tô hồng cũng không bôi đen
Giờ mình nói sang chuyện dạy con. Trẻ con ở quê thường thấy nghề nông theo một trong hai kiểu: hoặc là việc bị sai đi làm cho xong, hoặc là chuyện cha mẹ than mỗi bữa cơm. Cả hai kiểu đều không cho con thấy nghề thật.
Có những nhà cho con một luống rau riêng từ nhỏ, con tự gieo, tự tưới, tự hái, và nếu bán được thì tiền là của con. Đứa trẻ học được nhiều thứ không có trong sách: chờ đợi, thất bại, và niềm vui khi thứ mình trồng lớn lên.
Cũng nên cho con thấy phần khó. Cho con ngồi cùng lúc cha mẹ tính tiền cuối vụ, nghe cha mẹ bàn chuyện giá rớt, chuyện vay nợ. Không phải để con lo, mà để con hiểu nghề này không chỉ có cây xanh và trái chín.
Một anh ở vùng đồi kể với mình, anh chưa bao giờ bắt con làm vườn, nhưng mỗi mùa hái anh cho con theo, trả công như trả người làm. Đứa con giờ học ngành khác, nhưng mỗi mùa hái vẫn xin về.
Cho con học đủ để có lựa chọn
Mình nghĩ điều quý nhất cha mẹ cho con là quyền được chọn. Một đứa con về làm nông vì không còn đường nào khác sẽ làm nông rất khác với một đứa con về vì muốn về.
Cho con học đủ không nhất thiết là học nông nghiệp. Học gì cũng được, miễn con có một nghề để sống nếu không làm nông. Nhiều người trẻ về quê làm nông giỏi lại là người từng học kinh tế, kế toán, cơ khí, và mang về những thứ cha mẹ không có.
Nhưng cũng đừng rơi vào chiều ngược lại, coi con học xong về làm nông là phí công ăn học. Kiến thức không bao giờ phí. Người biết đọc số liệu, biết tính toán, biết nói chuyện với khách, làm nông cũng khác.
Cái nên tránh là dùng việc học như một lời hứa ngầm: bố mẹ cho con học để con không bao giờ quay về. Lời hứa đó làm đứa con nào muốn về cũng thấy mình phụ lòng.
Khi con muốn theo nghề
Có những đứa con, dù cha mẹ không muốn, vẫn chọn về. Lúc đó, việc tốt nhất cha mẹ làm được là không coi đó là thất bại của con hay của mình.
Hãy giao cho con một phần thật sự, với quyền quyết thật sự. Nhiều người trẻ về quê bỏ đi sau vài năm không phải vì nghề khổ, mà vì cha mẹ vẫn coi con như người làm thuê trong vườn nhà, không bao giờ được quyết điều gì.
Cũng nên nói rõ chuyện tiền và chuyện đất từ sớm. Con làm thì con được gì, đất là của cha mẹ hay đã giao cho con. Những điều này nếu không rõ sẽ thành chuyện khó khi gia đình có nhiều con.
Và hãy chuẩn bị tinh thần là con sẽ làm khác. Con có thể đổi cây, đổi cách bán. Có chỗ con sai, có chỗ con đúng mà cha mẹ phải nhiều năm sau mới thấy.
Khi không đứa con nào theo
Cũng có những gia đình không đứa con nào theo nghề. Cha mẹ cần tính trước cho mảnh vườn thay vì chờ đến lúc không làm nổi. Có nhà cho người trong xóm thuê, có nhà thu hẹp dần những cây cần nhiều công, giữ lại những gì mình làm được đến già.
Không đứa con nào theo không có nghĩa là cha mẹ đã dạy con sai. Con có con đường của con. Và biết đâu, có những đứa con đi xa mười năm, rồi đến một lúc nào đó lại muốn quay về.
Điều mình thấy rõ là những đứa con được cha mẹ cho tự do chọn thường hay quay về thăm vườn hơn, gắn với quê hơn, dù không làm nông.
Bạn thử nghĩ xem, nếu con bạn hai mươi năm nữa nhớ về mảnh vườn nhà mình, bạn muốn con nhớ nó như một nơi bị bắt làm, hay một nơi mình từng được trồng cây của riêng mình?
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ làm nông có nên khuyên con theo nghề không?
Không nên ép cũng không nên cấm. Cha mẹ nên cho con thấy nghề thật, cho con học đủ để có lựa chọn, rồi để con tự quyết khi đủ lớn. Đứa con tự chọn về thường gắn bó với nghề hơn đứa con không còn đường khác.
Làm sao để trẻ con ở quê biết yêu việc làm vườn?
Nhiều nhà cho con một luống rau riêng, con tự trồng, tự hái và được giữ tiền nếu bán được. Trẻ học được sự chờ đợi và niềm vui khi thành quả của mình lớn lên. Bắt làm như một việc bị sai thường cho kết quả ngược lại.
Con học đại học xong về làm nông có phí không?
Kiến thức không phí. Người biết tính toán, đọc số liệu và làm việc với khách làm nông khác hẳn. Nhiều người trẻ học ngành khác lại mang về cho vườn nhà những cách làm mới.
Khi con về làm nông cùng, cha mẹ nên giao việc thế nào?
Nên giao cho con một phần việc thật với quyền quyết thật, thay vì coi con như người làm thuê. Cũng nên nói rõ chuyện tiền và đất từ sớm. Nhiều người trẻ bỏ đi vì không bao giờ được quyết điều gì.
Không con nào theo nghề thì vườn nhà xử lý ra sao?
Nên tính trước khi còn sức, như cho người trong xóm thuê, thu hẹp dần các cây tốn công hoặc bàn với các con về việc giữ hay bán. Chuyện đất đai nên hỏi thêm cán bộ địa chính hoặc công chứng khi cần làm giấy tờ. Tính sớm thì đỡ vội vàng về sau.
