Chào bạn, đây là Nhà Nông Nghiệp. Câu hỏi của tập này là có nên tính công của chính mình vào giá thành nông sản. Mình trả lời là nên, vì không tính công thì giá thành luôn thấp giả, mình dễ bán dưới giá vốn thật mà không biết, và cả nhà không có cách nào so việc làm vườn với những lựa chọn khác.
Nhưng mình cũng hiểu vì sao nhiều người không muốn tính. Tính ra có khi buồn. Có những vụ trông rất lãi, khi chia cho số ngày cả nhà lăn lộn ngoài đồng thì mỗi ngày chẳng được bao nhiêu. Tập hôm nay không nhằm làm bạn buồn. Nó nhằm giúp bạn nhìn cho thẳng.
Vì sao nhiều người không tính công của mình?
Lý do đầu tiên là thói quen. Ông bà mình làm ruộng không ai trả lương cho ai. Công là thứ tự nhiên có, như nắng như mưa. Tính công cho chính mình nghe cứ lạ lạ, như tự trả tiền cho mình.
Lý do thứ hai là không có con số nào để bám. Tiền phân có hoá đơn, tiền giống có giá. Còn công mình thì bao nhiêu một ngày? Không ai nói cho mình biết, nên mình bỏ qua.
Lý do thứ ba sâu hơn: sợ nhìn thấy sự thật. Nếu tính ra mà mỗi ngày công chẳng được bao nhiêu, thì những năm qua mình làm để làm gì? Câu hỏi ấy nặng lòng, nên người ta tránh.
Mình không trách ai cả. Nhưng mình nghĩ tránh một con số không làm con số ấy biến mất. Nó chỉ khiến mình quyết định mà không biết mình đang đánh đổi gì.
Không tính công thì sai ở chỗ nào?
Chỗ sai đầu tiên là định giá bán. Khi bán lẻ, bán cho khách quen, nhiều người đặt giá chỉ cao hơn tiền vật tư một chút, nghĩ vậy là có lời. Thật ra phần lời ấy chính là tiền công, và nhiều khi nó thấp hơn cả tiền thuê một người làm cùng việc.
Chỗ sai thứ hai là so sánh cây trồng. Một loại rau bán được giá nhưng phải hái tỉa từng ngọn, rửa từng bó, tốn rất nhiều công. Một loại khác bán rẻ hơn nhưng thu một lần, ít công. Không tính công, loại thứ nhất trông lời hơn. Tính công vào, có khi ngược lại.
Chỗ sai thứ ba là quyết định thuê người. Có người không dám thuê vì thấy tiền công đắt, trong khi chính mình bỏ cả tuần làm một việc mà người quen việc làm hai ngày. Công mình không được tính nên nó trông như miễn phí, dù nó không miễn phí.
Và cuối cùng, không tính công khiến mình không thấy lúc nào mình đang tự bóc lột bản thân. Lưng đau, ăn uống thất thường, bỏ lỡ bữa cơm với con, tất cả đều là cái giá.
Tính công của mình theo cách nào?
Cách đơn giản nhất mình hay gợi ý là lấy giá thuê một người làm việc tương tự ở chính vùng mình. Hỏi hàng xóm xem thuê người làm cỏ, hái trái, cuốc đất một ngày trả bao nhiêu. Đó là cái giá thị trường cho công của bạn.
Rồi ghi số ngày công cả nhà bỏ ra trong vụ, tính cả nửa buổi. Nhân hai con số ấy, bạn có phần công. Cộng phần công vào tiền vật tư, bạn có giá thành thật.
Có người phản đối: công của chủ vườn khác công thuê, vì chủ phải lo tính, lo bán, lo rủi ro. Đúng vậy. Nên phần công theo giá thuê chỉ là mức sàn. Phần lãi còn lại sau khi trừ cả công, mới là tiền trả cho việc mình làm chủ và gánh rủi ro.
Nếu sau khi trừ công mà còn lãi, bạn đang làm tốt. Nếu hoà, bạn đang làm thuê cho chính vườn của mình. Nếu âm, thì vườn đang sống nhờ sức của bạn.
Nhìn con số rồi thì quyết định gì?
Khi thấy con số ấy, mỗi nhà sẽ phản ứng khác nhau, và mình nghĩ không có đáp án chung. Có nhà thấy mỗi ngày công thấp hơn đi làm thuê, nhưng vẫn chọn ở lại vườn vì được gần con, được tự chủ giờ giấc. Đó là lựa chọn có ý thức, và mình tôn trọng.
Có nhà thì bắt đầu đổi. Họ bỏ bớt những loại cây ngốn công, giữ lại những loại ít công hơn. Họ thuê người cho những việc nặng để mình tập trung vào bán hàng, vì bán hàng đem lại nhiều hơn.
Có nhà nâng giá bán lẻ lên một chút, và bất ngờ thấy khách quen vẫn mua. Trước kia họ để giá thấp chỉ vì không biết mình đang cho không phần công.
Điều quan trọng là quyết định ấy giờ được làm với mắt mở. Bạn biết mình đang đổi cái gì lấy cái gì.
Công của người trong nhà có nên tính riêng?
Một chuyện tế nhị: trong nhà nhiều người làm vườn, có cần tách công của từng người không. Mình nghĩ nên ghi riêng, dù không phải để trả tiền. Nhiều khi người vợ, người mẹ làm rất nhiều việc lặt vặt không ai đếm, và chính những việc ấy giữ cho vườn chạy.
Khi ghi ra, cả nhà nhìn thấy công của nhau. Chuyện này làm giảm những câu kiểu anh làm cả ngày còn em ở nhà. Mình thấy nhiều nhà bớt cãi nhau chỉ vì có một cuốn sổ ngày công.
Còn cha mẹ già ra đồng giúp, hay con cái phụ ngày nghỉ, cũng nên ghi. Không phải để tính lương, mà để biết nếu một ngày họ không phụ được nữa, vườn sẽ cần thêm bao nhiêu công.
Mình để lại câu hỏi: nếu mai bạn phải thuê người làm toàn bộ công việc mình đang làm, vườn nhà bạn có còn lãi không?
Câu hỏi thường gặp
Giá công lao động gia đình nên lấy theo mức nào?
Cách dễ nhất là lấy tiền thuê một người làm việc tương tự ở chính vùng bạn, hỏi hàng xóm là biết. Đó là mức sàn, phần lãi còn lại sau khi trừ công mới là tiền trả cho việc làm chủ.
Tính công vào giá thành có làm giá bán bị cao quá không?
Không nhất thiết phải tăng giá, nhưng bạn sẽ biết mình đang bán dưới giá vốn thật hay không. Nhiều người sau khi tính mới dám nhích giá bán lẻ lên một chút.
Làm vườn thu nhập theo ngày có thấp hơn đi làm thuê không?
Có vụ thấp hơn, có vụ cao hơn, tuỳ cây trồng, giá và công bỏ ra. Chỉ ghi ngày công rồi chia phần lãi thì bạn mới biết chính xác cho trường hợp nhà mình.
Vì sao cây bán được giá mà vẫn không lời?
Thường vì cây ấy ngốn rất nhiều công hái, sơ chế, đóng gói. Khi không tính công, giá cao che mất phần công lớn, nên trông lời mà thật ra không.
Có cần tính công của cha mẹ già phụ giúp không?
Nên ghi lại dù không trả lương, để biết vườn đang dựa vào bao nhiêu công ấy. Khi cha mẹ không phụ được nữa, bạn sẽ biết cần bù bao nhiêu.
