Chào bạn, mình lại gặp nhau trong một tập mới của Nhà Nông Nghiệp. Câu trả lời ngắn cho câu hỏi tiền làm nông đi đâu là thế này: phần lớn tiền không mất vào những khoản to mình nhớ rõ như giống, phân, thuốc, mà rò ra qua những khoản nhỏ mình không bao giờ ghi, như điện bơm, xăng xe, đồ nghề hỏng, hàng dập bỏ đi và những lần mua vội ngoài kế hoạch.
Tập hôm nay mình không nói chuyện làm sao tiết kiệm. Mình nói chuyện nhìn cho thấy. Vì có rất nhiều người, mà mình cũng từng là một trong số đó, cuối vụ ngồi cộng trừ thấy có lãi, rồi mở ví ra thì không hiểu lãi ấy nằm ở đâu. Cái khoảng hụt ấy không phải do mình tính sai phép cộng. Nó do mình quên mất một nửa danh sách.
Vì sao cuối vụ thấy có lãi mà túi vẫn rỗng?
Mình kể bạn nghe chuyện một chị trồng rau ven đô. Chị làm mấy sào rau ăn lá, quay vòng liên tục. Cuối năm chị cộng lại, thấy phần bán lớn hơn phần mua một khoảng kha khá. Thế mà cả năm chị vẫn phải rút tiền tiết kiệm ra hai lần để xoay.
Khi ngồi soát lại cùng chị, cái hụt hiện ra rất rõ. Tiền điện bơm nước chị trả chung với tiền điện sinh hoạt, nên không bao giờ tính vào rau. Tiền xăng chở rau đi giao mỗi sáng chị coi như tiền đi lại của nhà. Hai lần thay máy bơm cháy, một lần thay cả cuộn lưới che, chị nghĩ đó là chuyện xui, không phải chi phí.
Mình kể chuyện này không phải để nói chị làm sai. Chị làm đúng cái mà hầu hết chúng ta được dạy: ghi cái gì mua cho cây. Nhưng ruộng vườn không chỉ ăn phân với thuốc.
Cho nên việc đầu tiên để trả lời tiền đi đâu là đổi câu hỏi. Đừng hỏi mình đã mua gì cho cây. Hãy hỏi trong vụ này, tiền nào ra khỏi nhà mà nếu không làm vườn thì nó đã không ra. Câu hỏi thứ hai rộng hơn nhiều, và nó bắt được hầu hết những khoản hay trốn.
Những khoản nhỏ nào hay trốn khỏi sổ sách?
Giờ mình đi qua từng nhóm. Nhóm thứ nhất là năng lượng: điện bơm, dầu chạy máy, xăng xe chở hàng và xăng xe đi mua vật tư. Một cách đơn giản là mỗi tháng nhìn hoá đơn điện, so với những tháng không tưới, phần chênh ấy là của vườn.
Nhóm thứ hai là đồ nghề và vật tư dùng nhiều năm. Mua một lần thì mình nhớ, nhưng mình lại hay tính nó vào đúng vụ mua, làm vụ đó lỗ nặng, rồi mấy vụ sau coi như miễn phí. Cách nghĩ đúng hơn là chia nó ra theo số vụ nó dùng được. Một cuộn lưới dùng được khoảng ba năm thì mỗi năm gánh một phần ba giá của nó.
Nhóm thứ ba là hao hụt. Rau dập, trái nứt, hàng bị trả lại, hàng để quá ngày. Nhiều người không coi đây là chi phí vì không có tờ tiền nào đưa ra. Nó không nằm ở cột chi, nhưng nó kéo cột thu xuống.
Nhóm thứ tư là những khoản xã hội quanh nghề. Tiền nước trà mời người đến giúp, tiền bữa cơm đổi công, tiền quà cho người giới thiệu mối. Những khoản này có thật và cần thiết. Mình chỉ bảo ghi, để biết cái nghề này thật sự tốn bao nhiêu để vận hành.
Tiền công của mình có phải là chi phí không?
Đây là chỗ nhiều người cãi nhau nhất, nên mình nói riêng một mục. Công mình bỏ ra không thành tờ tiền nào, nên rất dễ bị coi là không tốn gì.
Nếu bạn làm vườn như một việc thêm, sau giờ làm chính, thì công của bạn có thể coi như công sức bỏ vào một sở thích có ích. Nhưng nếu nhà bạn sống bằng vườn, thì phần lãi cuối vụ chính là tiền công của cả nhà. Lúc ấy câu hỏi đúng không phải là có lãi không, mà là phần lãi chia cho số ngày cả nhà đã làm thì mỗi ngày được bao nhiêu, và con số ấy có đủ sống không.
Làm phép chia ấy một lần thôi là nhiều người giật mình. Có vụ lãi trông khá, nhưng khi chia cho số ngày công thì mỗi ngày chưa bằng đi làm thuê cho vườn bên cạnh. Mình nói thế để bạn biết mình đang đánh đổi cái gì, và để lần sau khi ai đó rủ trồng thêm, bạn biết hỏi thêm một câu.
Nếu không ghi số ngày công, bạn sẽ không bao giờ so được giữa hai loại cây, hai cách làm.
Làm sao gom các khoản vặt mà không phát mệt?
Nghe tới đây chắc bạn nghĩ: thế thì ghi đến bao giờ cho hết. Nên mình gợi ý cách gom, không phải cách ghi từng li.
Cách thứ nhất là tách một cái ví riêng cho vườn. Đầu tháng bỏ vào một khoản, mọi thứ liên quan đến vườn đều trả từ ví ấy, kể cả xăng đi giao hàng. Cuối tháng xem ví hụt bao nhiêu, đó là chi của vườn trong tháng.
Cách thứ hai là ghi theo sự kiện, không theo ngày. Mỗi lần có việc lớn như hỏng máy, thay ống, mua đồ nghề mới, thì ghi một dòng kèm dự đoán nó dùng được bao lâu. Mỗi vụ chỉ có vài dòng như thế, nhưng chúng là những dòng quan trọng nhất.
Cách thứ ba là ước lượng hao hụt bằng mắt. Mỗi lần thu hoạch, nhìn phần bỏ đi và ghi áng chừng là một phần mười hay một phần năm. Chỉ cần sau vài vụ bạn thấy được mùa nào hao nhiều, khâu nào làm hỏng nhiều, là đã đáng công ghi rồi.
Nhìn thấy dòng tiền rồi thì quyết định gì khác đi?
Quyết định đầu tiên là chuyện đi giao hàng. Nhiều người phát hiện ra những chuyến giao lẻ vài ký đi xa thật ra không đáng, và bắt đầu gom đơn theo ngày cố định.
Quyết định thứ hai là chuyện đồ nghề. Khi thấy mỗi năm tiền thay ống, thay béc cộng lại không nhỏ, người ta chịu bỏ thêm một chút mua loại bền hơn, hoặc chịu khó cất đồ vào kho thay vì phơi ngoài nắng.
Quyết định thứ ba, khó nhất, là chuyện có nên tiếp tục một loại cây. Có loại cây bán nghe rất được giá, nhưng hao hụt cao, tốn điện nước, tốn chuyến đi. Có loại bán rẻ hơn nhưng bền, ít hỏng, ít tốn.
Mình khép tập hôm nay bằng một câu hỏi để bạn mang theo: nếu mai phải kể cho người khác nghe vụ vừa rồi tốn những gì, bạn kể được bao nhiêu phần, và phần bạn không kể được đang nằm ở đâu?
Câu hỏi thường gặp
Có cần tính tiền điện sinh hoạt vào chi phí vườn không?
Chỉ tính phần tăng thêm do vườn gây ra. Cách dễ nhất là so hoá đơn tháng có tưới với tháng không tưới, hoặc gắn một công tơ phụ cho máy bơm nếu nhà dùng điện nhiều cho vườn.
Đồ nghề mua một lần dùng nhiều năm thì tính thế nào?
Chia giá mua cho số năm hoặc số vụ nó dùng được theo ước lượng của bạn. Mỗi vụ gánh một phần như thế, để vụ mua không bị lỗ oan và các vụ sau không được lời giả.
Hàng bỏ đi có phải là chi phí không?
Nó không làm tiền ra khỏi túi, nhưng nó là phần sản lượng mình đã bỏ công và vật tư mà không thu lại được. Ghi áng chừng tỉ lệ bỏ đi giúp bạn biết khâu nào đang làm mất hàng.
Không có thời gian ghi chép thì làm sao biết lời lỗ?
Tách một ví riêng cho vườn và chỉ xem ví ấy hụt bao nhiêu mỗi tháng. Cách này thô nhưng thật, và tốt hơn nhiều so với cộng trừ trong đầu lúc cuối vụ.
Vì sao sổ ghi đầy đủ mà vẫn thấy thiếu tiền?
Thường là vì sổ chỉ ghi vật tư cho cây mà không ghi năng lượng, đi lại, sửa chữa và hao hụt. Cũng có khi tiền bán về chậm, bán chịu, nên lãi trên sổ chưa thành tiền mặt trong tay.
