Chào bạn, lại là Nhà Nông Nghiệp đây. Người trồng ở miền Bắc, nhất là vùng núi, thường tính chuyện rét hại bằng ba câu hỏi: có lùi hay tiến lịch gieo để né đợt rét không, phần nào đáng che chắn, và phần nào đành chấp nhận mất. Không ai che được hết một cánh đồng, nên cái mình quyết thật sự là chọn phần để giữ.
Tập này dành cho những ai đã từng dậy sớm một buổi sáng mùa đông, ra vườn thấy lá rau trắng xoá như rắc muối, rồi đến trưa thì cháy đen. Và cũng dành cho những người ở phương Nam đang nghĩ đến chuyện lên vùng cao làm nông, để biết mùa đông ở đó đòi hỏi những quyết định gì.
Sương muối khác rét thường ở chỗ nào
Rét đậm kéo dài làm cây chậm lớn, vật nuôi hao sức, lúa non vàng lá. Nhưng sương muối thì đến một đêm là đủ. Đêm trời quang, lặng gió, nhiệt độ sát mặt đất tụt sâu, hơi nước đóng băng trên lá. Sáng hôm sau nắng lên, lá bị bỏng lạnh rồi héo đen.
Cái đáng sợ là sương muối rất cục bộ. Cùng một quả đồi, chỗ trũng thung lũng bị nặng, sườn cao lại nhẹ. Người mới lên vùng cao hay ngạc nhiên vì vườn nhà mình bị mà vườn nhà bên cạnh không sao. Lý do thường là không khí lạnh nặng, chảy xuống đọng ở chỗ thấp.
Người già ở vùng núi hay đọc trời theo kinh nghiệm: chiều trời quang, gió lặng, cảm thấy hanh khô lạnh buốt, là đêm dễ có sương muối. Kinh nghiệm ấy không chính xác tuyệt đối, nhưng nó cho mình một buổi chiều để chuẩn bị.
Nên với sương muối, câu hỏi không chỉ là trồng gì, mà là trồng ở đâu trên mảnh đất của mình.
Lịch gieo: né đợt rét hay đi đầu mùa
Giờ mình nói về lịch. Nhiều nơi ở miền Bắc có thói quen lùi hoặc tiến lịch gieo mạ, gieo rau vụ đông để cây non không gặp đúng đợt rét nhất. Cơ quan nông nghiệp tỉnh cũng thường ra khuyến cáo khung lịch mỗi năm. Nghe theo khung ấy là một cách giảm rủi ro.
Nhưng có một cái giá. Né rét thì thường thu muộn hơn hoặc sớm hơn cả vùng, có khi trúng lúc giá tốt, có khi lỡ nhịp với thương lái. Có người cố gieo sớm để có rau bán lúc hiếm, chấp nhận rủi ro gặp rét. Đó là một ván cược có tính toán.
Cách mình thấy hợp lý là không đặt tất cả vào một lịch. Gieo thành hai ba đợt cách nhau vài tuần. Nếu đợt rét rơi vào một lứa, bạn vẫn còn lứa khác. Việc có nhiều hơn một chút, nhưng rủi ro được chia ra.
Với lúa và cây lương thực, hãy hỏi kỹ khuyến cáo của địa phương. Mình không đưa ra lịch cụ thể ở đây vì mỗi vùng mỗi năm mỗi khác.
Che chắn: che cái gì, bỏ cái gì
Có tin rét về, người ta chạy đi mua nilon, rơm rạ, lưới che. Nhưng nilon có hạn, công có hạn, và một đêm chỉ có vài tiếng trước khi trời lạnh sâu. Nên phải chọn.
Mình hay ưu tiên theo mức mất. Luống cây con mới gieo, vườn ươm, cây giống đắt tiền đáng che trước, vì mất chúng là mất cả vụ. Rau đã gần thu thì có khi thu vội luôn trước đêm rét còn hơn che. Cây lâu năm khỏe thường chịu được hơn cây non.
Có những cách người vùng cao làm từ lâu như tủ gốc bằng rơm, tưới nước buổi chiều để đất giữ nhiệt, hun khói ở đầu gió. Mỗi cách hiệu quả khác nhau tuỳ điều kiện, và phần kỹ thuật chi tiết bạn nên hỏi người trồng lâu năm trong vùng hoặc cán bộ khuyến nông.
Điều mình muốn nói là: che một ít mà che đúng chỗ thì giữ được nhiều hơn chạy khắp vườn che mỗi thứ một chút.
Đừng quên vật nuôi và chính mình
Rét hại không chỉ là chuyện cây. Trâu bò ở vùng núi mỗi mùa rét đậm đều có con chết vì đói rét, nhất là khi thả rông trên núi. Nhiều nhà đã học cách dự trữ rơm cỏ, che chắn chuồng, không thả rông những ngày rét sâu. Cán bộ thú y xã thường có khuyến cáo, và nên nghe theo.
Gà vịt, heo con cũng cần giữ ấm. Nhưng sưởi trong chuồng bằng lửa, bằng đèn thì phải cẩn thận cháy. Mỗi mùa đông đều có chuyện cháy chuồng vì sưởi, và mất đàn vì cháy còn nhanh hơn mất vì rét.
Còn chính mình nữa. Người làm nông ra đồng từ sáng sớm trong giá rét dễ bị cảm lạnh, người lớn tuổi dễ bị tăng huyết áp, đột quỵ khi gặp lạnh đột ngột. Mặc đủ ấm, đừng ra đồng quá sớm, và nếu có người già trong nhà có bệnh nền thì nên hỏi bác sĩ về cách giữ gìn mùa lạnh.
Một vụ rau mất còn trồng lại được. Sức khỏe mất thì khó hơn nhiều.
Sau mùa rét: nghĩ lại về chỗ trồng và cây trồng
Qua mỗi mùa rét, bạn sẽ biết thêm về mảnh đất của mình: chỗ nào hay bị sương muối, chỗ nào ấm hơn, cây nào chịu được. Ghi lại những điều ấy là cách rẻ nhất để mùa đông năm sau đỡ mất hơn.
Có người sau vài mùa đông đã dời vườn ươm lên chỗ cao hơn, trồng hàng cây chắn gió ở đầu hướng bấc, hay đổi hẳn sang giống chịu rét tốt hơn. Có người chấp nhận để trống chỗ trũng trong những tháng lạnh nhất.
Làm nông ở vùng có mùa đông khắc nghiệt dạy người ta một điều mà người vùng nắng ấm ít phải học: có những tháng đất không thuộc về mình, và mình phải lên kế hoạch cho những tháng đó chứ không phải chống lại chúng.
Mùa đông năm nay, nếu chỉ được che một luống, bạn sẽ che luống nào?
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu nào cho thấy đêm nay có thể có sương muối?
Theo kinh nghiệm ở vùng núi, chiều trời quang, lặng gió, hanh khô và lạnh buốt thì đêm dễ có sương muối. Nên theo dõi thêm bản tin dự báo của địa phương để chuẩn bị.
Vì sao chỗ trũng hay bị sương muối nặng hơn?
Không khí lạnh nặng nên chảy xuống đọng ở chỗ thấp như thung lũng, lòng chảo. Vì vậy cùng một quả đồi, vườn dưới trũng thường bị hại nặng hơn vườn trên sườn.
Khi có tin rét đậm nên che chắn cây nào trước?
Ưu tiên vườn ươm, cây con mới gieo và cây giống đắt tiền, vì mất chúng là mất cả vụ. Rau gần thu hoạch có khi nên thu sớm trước đêm rét thay vì che.
Làm sao giữ trâu bò qua đợt rét đậm?
Dự trữ rơm cỏ, che chắn chuồng kín gió và không thả rông những ngày rét sâu. Nên hỏi cán bộ thú y xã về khuyến cáo cụ thể cho vùng mình.
Người làm nông cần lưu ý gì về sức khỏe khi trời rét?
Mặc đủ ấm, tránh ra đồng quá sớm lúc lạnh nhất. Người lớn tuổi có bệnh nền như huyết áp nên hỏi bác sĩ về cách giữ gìn trong mùa lạnh.
