Chào bạn, đây là Nhà Nông Nghiệp. Khi nước không đủ cho cả vườn, bỏ bớt một phần để dồn nước cứu phần có giá trị nhất thường giữ được nhiều hơn là tưới dàn đều cho tất cả rồi mất cả. Cái khó không nằm ở lý thuyết ấy, mà ở chỗ chọn bỏ phần nào, và dám quyết sớm khi cây vẫn còn xanh.
Tập hôm nay mình nói về một trong những quyết định đau lòng nhất của người làm vườn: tự tay để một phần cây mình chăm chết khát. Mình sẽ kể vì sao người ta hay trì hoãn quyết định ấy, và vì sao trì hoãn thường là cách mất nhiều nhất.
Vì sao tưới dàn đều trong năm hạn lại dễ mất cả
Bản năng của người làm vườn là không bỏ cây nào. Giếng yếu dần, mình chia nước mỏng ra, mỗi gốc một ít, nghĩ rằng ráng qua được vài tuần là mưa. Nếu mưa đến đúng lúc, cách ấy ổn. Nhưng nếu hạn kéo dài hơn dự đoán, thì cả vườn cùng yếu, cùng rụng lá, và đến một lúc không cây nào còn đủ sức.
Lý do nằm ở chỗ mỗi cây cần một lượng nước tối thiểu để sống qua mùa khô. Tưới dưới mức ấy, cây vẫn chết, chỉ là chết chậm hơn. Chia nước đều khi nước không đủ cho tất cả nghĩa là có thể không cây nào nhận đủ phần tối thiểu.
Một anh ở vùng đồi kể rằng năm hạn nặng, anh tưới đều cả vườn đến lúc giếng cạn hẳn. Cuối mùa, anh mất gần hết. Nhà bên cạnh thì bỏ hẳn phần vườn xa nhất ngay từ đầu, dồn nước cho phần gần giếng, và giữ được phần ấy. Anh nói năm đó anh mới hiểu tưới đều không phải là công bằng với cây.
Đó là bài toán khó chịu, nhưng không tránh được: trong năm hạn, đôi khi cứu được một nửa đã là thắng.
Chọn cứu phần nào: cách nghĩ theo giá trị và thời gian
Giờ mình nói sang câu hỏi chọn cái gì. Mình hay xếp theo ba thứ. Thứ nhất là cây nào mất đi thì tốn nhiều năm nhất để có lại. Cây lâu năm đang cho thu đáng cứu hơn rau màu, vì rau màu mưa về có thể gieo lại trong vài tuần, còn cây lâu năm chết là mất mấy năm.
Thứ hai là cây nào ở gần nguồn nước. Tưới xa tốn nước hơn vì thấm dọc đường, tốn công kéo ống, tốn dầu chạy máy. Cứu phần gần là cứu được nhiều hơn với cùng một giếng nước.
Thứ ba là cây nào khỏe. Cây đã yếu từ trước, cây già cỗi, cây đang bệnh, dù tưới vẫn khó qua. Dồn nước cho cây còn sức thì tỉ lệ sống cao hơn. Nghe có vẻ tàn nhẫn, nhưng đây là cách người ta làm ở mọi nơi phải chia một thứ khan hiếm.
Còn cây con mới trồng thì sao? Chúng rễ nông, dễ chết nhất, nhưng cũng tốn ít nước nhất mỗi gốc. Nhiều người giữ cây con bằng cách tưới ít mà đều, che gốc, che nắng. Tuỳ bạn đã bỏ vào bao nhiêu và còn bao nhiêu nước.
Quyết sớm hay chờ thêm vài ngày?
Cái khó nhất là thời điểm. Ai cũng muốn chờ thêm, xem dự báo, mong một cơn mưa. Mà mỗi ngày chờ là nước trong giếng, trong ao lại vơi thêm, cho cả phần mình định cứu.
Mình hay đặt một mốc trước khi hạn nặng: nếu đến ngày ấy mà mực nước xuống tới mức ấy, thì mình khoanh vùng. Đặt mốc khi đầu óc còn tỉnh táo dễ hơn quyết giữa lúc lo lắng. Mốc có thể là mực nước trong ao, số giờ máy bơm còn chạy được mỗi ngày, hay tình trạng lá cây ở chỗ xa nhất.
Cũng nên hỏi người lớn tuổi trong vùng về những năm hạn trước. Hạn thường kéo dài đến khoảng tháng nào, năm nào tệ nhất ra sao. Kinh nghiệm ấy không chính xác như dự báo, nhưng cho bạn một cảm giác về độ dài của cơn hạn mà bạn đang đối mặt.
Quyết sớm không có nghĩa là quyết vội. Nó có nghĩa là bạn quyết khi còn đủ nước để phần được chọn thật sự sống.
Những gì làm được cho phần bị bỏ
Bỏ bớt không có nghĩa là bỏ mặc. Phần không tưới vẫn có thể được giúp một chút mà không tốn nước: tủ gốc bằng rơm rạ, cỏ khô để giữ ẩm, tỉa bớt cành lá để cây thoát hơi ít hơn, không bón phân trong lúc cây đang khát.
Có những cây tưởng chết nhưng mưa về lại nảy mầm từ gốc. Đừng vội chặt ngay khi hạn qua. Chờ vài tuần sau mưa, xem cây nào đâm chồi lại rồi mới quyết.
Phần kỹ thuật tủ gốc, tỉa cành cho cây chịu hạn thì mỗi loại cây khác nhau, bạn nên hỏi người trồng lâu năm hay cán bộ khuyến nông. Ở đây mình chỉ nhắc rằng bỏ tưới không có nghĩa là không còn gì để làm.
Và hãy ghi lại những cây nào sống, cây nào chết trong phần bị bỏ. Đó là thông tin quý về sức chịu hạn của từng giống, từng chỗ đất trong vườn mình.
Sau năm hạn: nghĩ lại chuyện nước từ gốc
Một năm hạn thường để lại một câu hỏi lớn hơn chuyện cứu phần nào: vườn mình có đang lớn hơn nguồn nước của mình không? Nhiều người mở rộng diện tích trong những năm mưa thuận, rồi đến năm hạn mới thấy giếng chỉ đủ cho nửa vườn.
Có người sau năm hạn quyết định thu hẹp vườn vĩnh viễn, tập trung vào phần có nước. Có người đào thêm ao trữ, đổi cách tưới. Có người chuyển một phần sang cây chịu hạn tốt hơn. Không có cách nào đúng cho tất cả, nhưng không làm gì thì năm hạn sau sẽ lặp lại đúng câu chuyện này.
Mình thấy những nhà vượt qua nhiều năm hạn nhất không phải là nhà có nhiều nước nhất, mà là nhà biết rõ mình có bao nhiêu nước và trồng vừa với nó.
Nếu mùa khô tới mà giếng chỉ đủ cho nửa vườn, bạn đã biết mình sẽ giữ nửa nào chưa?
Câu hỏi thường gặp
Thiếu nước tưới mùa khô thì nên ưu tiên cây nào?
Thường ưu tiên cây lâu năm đang cho thu, cây còn khỏe và cây ở gần nguồn nước. Rau màu có thể gieo lại khi mưa về, còn cây lâu năm chết thì mất nhiều năm mới có lại.
Có nên chia đều nước cho cả vườn khi hạn?
Nếu nước không đủ cho mỗi cây nhận phần tối thiểu, chia đều có thể khiến cả vườn cùng yếu và mất hết. Dồn nước cho một phần thường giữ được nhiều hơn khi hạn kéo dài.
Khi nào nên quyết định bỏ bớt diện tích?
Nên đặt trước một mốc như mực nước ao hay số giờ máy bơm còn chạy được. Chạm mốc thì khoanh vùng ngay, vì mỗi ngày chờ thêm là thêm nước mất đi cho cả phần định cứu.
Cây tưởng chết vì hạn có hồi lại được không?
Có những cây sẽ đâm chồi lại từ gốc khi mưa về. Nên chờ vài tuần sau mưa rồi mới quyết định chặt bỏ hay trồng dặm.
Làm gì để năm sau đỡ bị hạn hơn?
Xem lại diện tích vườn có vượt quá nguồn nước không. Nhiều nhà thu hẹp vườn, đào thêm ao trữ, đổi cách tưới hoặc chuyển một phần sang cây chịu hạn, nên hỏi thêm cán bộ khuyến nông ở địa phương.
