Chào bạn, lại là Nhà Nông Nghiệp. Người trẻ về làm nông bây giờ khác cha mẹ mình ở chỗ họ thường tự chọn nghề chứ không phải sinh ra đã ở trong nghề, họ nghĩ nhiều tới chuyện bán cho ai và sống thế nào, nhưng lại thiếu cái mà cha mẹ có nhiều nhất: cảm giác về đất, về trời, và sức bền qua những năm xấu.
Tập này mình không so ai hơn ai. Mình chỉ muốn đặt hai cách làm nông cạnh nhau, như hai người đứng hai bên một luống rau, để thấy mỗi bên đang nhìn cây bằng con mắt nào.
Chọn nghề hay bị nghề chọn?
Thế hệ cha mẹ nhiều người làm nông vì không có đường khác. Ruộng là của nhà, lớn lên là ra đồng. Người trẻ bây giờ thì phần lớn đã từng đi học, đi làm ở phố, rồi mới quyết định quay về.
Sự khác biệt đó nghe nhỏ mà ảnh hưởng tới mọi thứ. Người chọn nghề thì có quyền bỏ nghề, và điều đó vừa là tự do vừa là áp lực. Mỗi năm xấu, câu hỏi có nên quay lại phố lại hiện lên.
Người không có đường lui thì bền hơn theo một kiểu khác. Một ông cụ trồng lúa nói với cháu: hồi xưa ông mất mùa thì làm lại, vì không làm thì lấy gì ăn. Không có lựa chọn cũng là một thứ sức mạnh, dù không ai muốn có nó.
Nên người trẻ về quê cần tự trả lời một câu mà cha mẹ không phải trả lời: điều gì sẽ giữ mình ở lại khi năm đầu, năm hai không như mong?
Người trẻ nghĩ về tiền và bán hàng khác thế nào?
Cha mẹ thường nghĩ trồng cho tốt rồi thương lái tới mua. Giá cao thì mừng, giá thấp thì chịu. Người trẻ thì hay bắt đầu từ câu ngược lại: bán cho ai, bán thế nào, rồi mới quyết trồng gì.
Đó là một điểm mạnh thật. Nhiều người trẻ biết kể chuyện sản phẩm, biết giữ khách, biết tính giá thành. Họ không ngại cầm hàng đi chào, không ngại bị từ chối.
Nhưng cũng có cái bẫy. Mải lo bán mà quên trồng, vườn bị bỏ bê trong khi mình bận chụp ảnh, trả lời khách. Một chị trồng rau ven đô bảo chị từng có mùa khách nhiều hơn rau, vì chị dành thời gian cho việc bán nhiều hơn việc chăm.
Cha mẹ thì ngược lại, chăm vườn giỏi nhưng ngại mặc cả, ngại tính toán. Hai thế hệ mỗi bên mạnh một nửa, và cái nửa kia thì phải học từ người còn lại.
Thứ người trẻ thiếu mà không học được trên mạng
Cha mẹ nhìn trời thấy mưa, sờ đất biết khô hay ẩm, nhìn lá biết cây đói hay no. Đó là thứ tích lại qua mấy chục mùa, nhiều khi không giải thích được bằng lời.
Người trẻ đọc được rất nhiều, xem được rất nhiều, nhưng kiến thức đó thường chung chung, không đúng cho mảnh đất nhà mình, con dốc nhà mình, cái gió mùa ở làng mình.
Một anh ở vùng đồi kể anh học được cách trồng cây trên mạng, làm y như vậy mà cây chết. Bố anh nhìn qua bảo góc này chiều nào gió cũng lùa, trồng chỗ khác. Anh bảo đó là bài học đắt nhất nhưng miễn phí nhất.
Nên cái khôn của người trẻ là biết mình thiếu gì, và chịu đi theo cha mẹ, theo người làng vài mùa trước khi tự làm theo ý mình.
Chuyện thời gian sống: làm để sống hay sống để làm
Cha mẹ thường làm từ sáng tới tối, không có ngày nghỉ, coi đó là chuyện đương nhiên. Người trẻ thì muốn có thời gian cho mình, cho gia đình, cho bạn bè, và đó là lý do nhiều người về quê ngay từ đầu.
Điều này hay bị cha mẹ nhìn là lười. Nhưng mình nghĩ nó là một cách tính khác: làm vừa sức để làm được lâu. Người làm quá sức mười năm rồi nghỉ vì bệnh chưa chắc làm được nhiều hơn người làm vừa phải hai mươi năm.
Cái khó là nông nghiệp có những lúc không chờ ai. Mùa thu hoạch, mùa mưa bão, không thể nói hôm nay mình nghỉ. Người trẻ phải chấp nhận có những tuần như vậy.
Vậy nên cả hai cách nghĩ đều có chỗ đúng. Vấn đề là mỗi nhà cần nói rõ với nhau mình đang theo cách nào, để khỏi ai nhìn ai cũng thấy khó chịu.
Hai thế hệ cần nhau hơn là thay nhau
Nhiều người hay nói về chuyện thay thế: lớp trẻ sẽ thay lớp già, cách mới sẽ thay cách cũ. Mình nghĩ ở ruộng đồng thì chữ đúng hơn là nối.
Người trẻ mang về cách bán, cách tính, cách kết nối. Người già giữ cảm giác về đất và sự bền bỉ. Nhà nào nối được hai thứ đó thì đi xa hơn nhà chỉ có một.
Cái mất là cả hai phải nhường. Người trẻ nhường cái tự tin mình biết nhiều. Người già nhường cái quen làm theo cách cũ.
Một chị trồng rau ven đô kể mỗi tối hai mẹ con ngồi ăn cơm là dịp chị hỏi mẹ chuyện đồng áng, còn mẹ hỏi chị chuyện khách hàng. Chị bảo không có buổi họp nào, chỉ có bữa cơm, mà việc nhà nông cứ thế mà chia ra được người nào lo phần nào.
Nên câu mình để lại hôm nay là: trong nhà bạn, điều gì của thế hệ trước bạn muốn giữ lại nhất, và điều gì bạn muốn đổi?
Câu hỏi thường gặp
Người trẻ không có kinh nghiệm có nên về làm nông không?
Có thể, nhưng nên đi theo người có kinh nghiệm ít nhất vài mùa và bắt đầu nhỏ. Kinh nghiệm đất và trời là thứ phải tích lại theo thời gian.
Vì sao cha mẹ hay nghi ngờ con về quê làm nông?
Nhiều cha mẹ đã trải qua cái khó của nghề nông nên mong con có đường khác. Sự nghi ngờ đó thường xuất phát từ thương chứ không phải coi thường.
Người trẻ làm nông có lợi thế gì?
Họ thường linh hoạt hơn, chịu học cái mới, biết bán hàng và kết nối với khách. Nhưng lợi thế này chỉ phát huy khi họ chịu học thêm kinh nghiệm đồng áng.
Làm nông kiểu cha mẹ có còn đúng không?
Nhiều điều vẫn đúng vì nó được thử qua nhiều mùa trên chính mảnh đất đó. Có điều nên đổi, nhưng nên hiểu lý do vì sao cha mẹ làm vậy trước khi đổi.
Người trẻ về quê có cần nói rõ kế hoạch với gia đình không?
Rất nên. Nói rõ mình muốn làm gì, bao lâu, cần gì từ gia đình, giúp tránh hiểu lầm và cho cha mẹ cơ hội góp ý từ đầu.
