Chào bạn, lại là mình với một tập nữa của Nhà Nông Nghiệp. Câu trả lời ngắn cho câu hỏi hôm nay là thế này: nhiều vườn trồng theo phong trào phải chặt sau vài năm vì người ta vào nghề đúng lúc giá đang cao nhất, cả vùng trồng cùng một lượt, và đến khi cây cho trái thì hàng nhiều hơn người mua, trong khi mình chưa kịp có chỗ bán nào của riêng mình.
Mình không định chê ai trong tập này. Chính mình cũng từng đứng ở đầu một con dốc, nhìn cả xóm trồng một thứ cây mà thấy ruột nóng ran, sợ mình chậm chân. Nên hôm nay mình muốn ngồi gỡ ra từng lớp của cái cảm giác đó, để lần sau khi phong trào gõ cửa, bạn có một cái khung để nghĩ chứ không chỉ có nỗi sợ bị bỏ lại.
Phong trào bắt đầu từ đâu mà cuốn người ta đến vậy?
Phong trào thường bắt đầu rất thật. Có một vài nhà trồng sớm, gặp giá tốt, bán được, xây được cái nhà, mua được chiếc xe. Tin ấy đi nhanh hơn bất cứ tờ rơi nào, vì nó đi bằng miệng người quen.
Cái mà câu chuyện ấy không kể là thời điểm. Người trồng sớm bán vào lúc hàng còn hiếm, còn mình nghe chuyện thì đã trễ một nhịp. Với cây lâu năm, từ lúc đặt cây giống đến lúc có trái thương phẩm thường mất vài năm. Trong mấy năm đó, không phải chỉ mình nghe chuyện, mà cả huyện, có khi cả mấy tỉnh cũng nghe.
Rồi người bán cây giống xuất hiện, vườn ươm mọc lên dọc đường, giá cây giống tăng. Đó là một dấu hiệu mình hay bỏ qua. Khi người kiếm tiền dễ nhất trong một phong trào là người bán giống chứ không phải người bán trái, thì bạn nên dừng lại mà nghĩ thêm một chút.
Còn một lực kéo nữa, rất khó nói ra, là sợ bị cười. Ở làng, ai cũng trồng mà mình không trồng, người ta hỏi, mình ngại. Nhiều người xuống giống không hẳn vì tính toán, mà vì không muốn thành người đứng ngoài.
Vì sao đến năm thứ ba, thứ tư lại có cảnh chặt bỏ?
Giờ mình nói sang cái vòng quen thuộc. Năm đầu, năm hai, ai cũng hăng, bón phân, làm cỏ, dựng cọc, tưới. Tiền bỏ vào đều mà chưa có đồng nào ra. Đến lúc cây bói trái, cả vùng cùng bói. Thương lái không cần đi tìm hàng nữa, hàng tự chạy tới họ.
Khi hàng nhiều, giá không rơi từ từ mà nhiều khi rơi rất gắt. Đến một ngưỡng nào đó, tiền bán trái không đủ trả công hái và tiền phân. Đó là lúc người ta cầm cưa.
Có một điều mình thấy ít ai tính: cây lâu năm không phải chỉ tốn tiền, nó còn giữ đất của bạn. Mỗi năm vườn không cho lãi là một năm mảnh đất ấy không làm được việc khác. Nên quyết định chặt không đơn giản là bỏ đi mấy năm công, mà là lấy lại quyền quyết định trên mảnh đất của chính mình.
Và chặt rồi, nhiều người lại chạy theo phong trào kế tiếp. Vòng lặp ấy mới là điều đáng sợ, chứ một lần chặt vườn thì ai làm nông lâu năm cũng từng trải qua.
Làm sao biết một phong trào đã đi quá đỉnh?
Không ai đoán giá chắc chắn được, mình cũng vậy. Nhưng có vài câu mình hay tự hỏi. Câu thứ nhất: diện tích mới trồng quanh mình đang tăng nhanh cỡ nào? Nếu đi một vòng thấy chỗ nào cũng mới xuống cây con, thì vài năm nữa lượng hàng sẽ khác hẳn bây giờ.
Câu thứ hai: hiện giờ ai đang mua, và họ mua để làm gì? Nếu cả vùng chỉ trông vào một đầu mối hay một thị trường xa, thì chỉ cần đầu mối ấy chậm lại là cả vùng lao đao.
Câu thứ ba, và là câu thật nhất: nếu giá chỉ còn một nửa so với bây giờ, mình có sống được với cây này không? Hãy thử tính thật, với chi phí phân, công, nước của chính nhà mình. Nếu ở mức một nửa mà mình vẫn hoà vốn, thì mình có đệm. Nếu tính ra lỗ ngay, thì mình đang đặt cược vào việc giá giữ nguyên, mà giá thì hiếm khi giữ nguyên khi cả vùng cùng trồng.
Cách tính ấy không cho bạn con số chắc chắn, nhưng nó đổi câu hỏi từ có lãi không sang chịu được đến đâu.
Nếu vẫn muốn tham gia, làm sao cho đỡ rủi ro?
Mình không nói đừng bao giờ trồng thứ cả xóm trồng. Có khi cả xóm trồng vì đất ấy, khí hậu ấy hợp thật, và có người thu mua ổn định thật. Vấn đề là cách vào.
Cách đầu tiên là đừng dồn hết đất. Trồng một phần, giữ phần còn lại cho cây mình đã quen, hoặc cây ngắn ngày để có tiền đều.
Cách thứ hai là đừng vay để trồng theo giá đang cao. Tiền vay có lịch trả lãi, còn cây thì không theo lịch của ngân hàng. Chính áp lực trả nợ đẩy người ta bán tháo đúng lúc giá xấu nhất.
Cách thứ ba là bắt đầu tìm người mua từ lúc cây còn nhỏ, chứ đừng đợi có trái. Một vài khách quen, một cửa hàng ở thị trấn, một nhóm người thích hàng chất lượng, những mối nhỏ ấy không cứu được cả vườn, nhưng chúng cho bạn chút quyền chọn khi thương lái trả thấp.
Chặt vườn có phải là thất bại?
Mình muốn khép tập bằng chuyện này, vì nó nặng lòng nhất. Có một anh ở vùng đồi kể với mình rằng ngày cưa hàng cây đầu tiên, anh không dám nhìn.
Nhưng anh cũng nói, sau khi chặt xong, anh ngủ được. Vì cái đè nặng nhất không phải là mất cây, mà là mỗi tháng phải bỏ thêm tiền vào một thứ mình đã biết là không còn đường. Chặt đúng lúc đôi khi là quyết định tỉnh táo nhất của một người làm vườn.
Điều đáng tiếc chỉ là khi chặt rồi mà không rút ra được gì, rồi lại lao vào phong trào tiếp theo với đúng cách nghĩ cũ. Còn chặt rồi ngồi ghi lại vì sao mình trồng, mình đã bỏ qua dấu hiệu nào, thì mấy năm đó chưa hẳn là mất trắng.
Lần sau, khi nghe ai đó nói cây này đang ăn nên làm ra lắm, bạn thử hỏi thêm một câu: ăn nên làm ra cho ai, và đến lúc mình có trái thì còn ai đang trồng nữa?
Câu hỏi thường gặp
Trồng theo phong trào có phải lúc nào cũng lỗ không?
Không phải. Người vào sớm, người có đầu ra riêng, hoặc người trồng vừa sức thường vẫn trụ được. Rủi ro lớn nhất rơi vào người vào muộn, dồn hết đất và vay để trồng.
Làm sao biết giá nông sản sắp giảm khi cả vùng cùng trồng?
Không ai biết chắc. Dấu hiệu đáng để ý là diện tích mới trồng tăng nhanh, vườn ươm mọc khắp nơi và giá cây giống đắt lên. Khi người bán giống kiếm tiền dễ hơn người bán trái, bạn nên thận trọng.
Có nên vay tiền để trồng loại cây đang được giá?
Nên rất cân nhắc. Cây lâu năm cần vài năm mới có thu, trong khi tiền vay phải trả lãi đều. Áp lực trả nợ thường khiến người ta bán tháo đúng lúc giá thấp nhất.
Khi nào nên quyết định chặt bỏ vườn cây lâu năm?
Khi bạn đã tính thật chi phí của nhà mình mà nhiều năm liền tiền bán không đủ bù, và không thấy lý do gì để tin điều đó sẽ đổi khác. Nên bàn với cả nhà và hỏi thêm phòng kinh tế xã trước khi hạ cây.
Muốn thử cây mới mà không liều quá thì làm thế nào?
Trồng thử một phần đất, giữ phần còn lại cho cây quen hoặc cây ngắn ngày để có tiền đều. Đồng thời tìm người mua từ sớm, để khi có hàng bạn không chỉ trông vào một đầu mối.
