Được mùa mà vẫn lỗ vụ đầu thì thường sai ở bốn khâu: không tính đủ giá thành nên tưởng lời mà hoá lỗ, thu hoạch đúng lúc cả vùng cùng thu nên giá rớt, không chuẩn bị chỗ bán từ trước, và để hàng hao hụt sau khi hái. Cây tốt chỉ là một nửa câu chuyện.
Chào bạn, đây là Nhà Nông Nghiệp. Có một kiểu buồn rất riêng của nghề nông, là khi nhìn đống hàng mình làm ra, đẹp đẽ, nhiều hơn mong đợi, mà trong lòng biết là vụ này vẫn lỗ. Người ngoài nghe thì khó tin. Người trong nghề thì gần như ai cũng từng trải qua. Tập này mình đi từng khâu xem tiền đã rò ra ở đâu.
Tưởng lời vì chưa tính đủ giá thành
Khâu đầu tiên nằm ngay trong phép tính. Người mới thường tính giá thành bằng những khoản dễ nhớ: giống, phân, thuốc. Lấy giá bán trừ đi mấy khoản đó thấy dư, thế là yên tâm.
Nhưng còn rất nhiều khoản khác lặng lẽ chảy ra. Tiền điện bơm nước, xăng chạy đi chạy lại, tiền thuê người lúc cao điểm, dây buộc, bao bì, dụng cụ hỏng phải thay. Mỗi thứ một ít, cộng lại có khi bằng cả khoản phân bón.
Còn một khoản gần như ai cũng bỏ qua: công của chính mình. Nếu bạn làm cả vụ mà sau khi trừ hết chi phí chỉ còn lại một khoản nhỏ, thì thật ra bạn đang làm công với mức rất thấp, có khi thấp hơn đi làm thuê.
Cách sửa là ghi mọi khoản chi từ ngày đầu, kể cả những khoản nhỏ. Và trước khi trồng, tự hỏi: với giá bán thấp nhất mà mình từng nghe, mình còn dư không.
Thu hoạch đúng lúc cả vùng cùng thu
Khâu thứ hai là thời điểm. Người mới làm đúng như người làng, gieo cùng lúc với cả vùng, và thế là thu cùng lúc với cả vùng. Được mùa là được mùa chung, nên hàng dồn ra chợ một lượt.
Vụ đầu, điều này lại là lựa chọn an toàn về mặt kỹ thuật, như mình đã nói ở tập trước. Nhưng về mặt bán, nó là chỗ yếu nhất. Thương lái biết ai cũng đang có hàng, nên họ không vội.
Có người né bằng cách gieo lệch sớm hoặc muộn hơn một chút, để thu vào đầu hoặc cuối vụ khi hàng còn khan. Nhưng lệch mùa thì rủi ro trồng cao hơn, nên chỉ nên làm với một phần diện tích, và khi đã hiểu cây.
Một cách khác là chia nhỏ ngày gieo, mỗi đợt cách nhau ít ngày, để thu hoạch rải ra, không phải bán hết trong một tuần.
Không có chỗ bán nên phải bán cho ai tới trước
Giờ mình nói sang khâu bán. Người mới dồn sức cho chuyện trồng, và nghĩ hàng tốt thì tự có người mua. Tới lúc thu, người đầu tiên tới hỏi thường là người được giá.
Không phải thương lái nào cũng ép giá. Nhưng khi bạn không có lựa chọn thứ hai, bạn không có sức để nói không. Và hàng tươi thì mỗi ngày giữ lại là mỗi ngày mất đi một chút.
Một chị trồng bí kể vụ đầu chị được mùa, bí to đều, nhưng không quen ai. Chị chở ra chợ thị trấn bán lẻ mấy phiên, mỗi phiên được một ít. Phần còn lại chất ngoài hiên, cứ vài hôm lại có quả hỏng. Cuối cùng chị bán nốt cho một người thu mua với giá chị không muốn nhắc lại.
Vụ sau, chị bắt đầu hỏi chuyện bán từ lúc gieo: gọi cho mấy thương lái trong vùng, hỏi mấy quán ăn ở thị trấn, và nhận đặt trước từ người quen.
Hao hụt sau khi hái: tiền rơi ở khâu cuối
Khâu thứ tư ít được để ý nhất. Hàng hái xong không bán ngay thì hao. Rau héo, quả dập, củ mọc mầm, hạt ẩm mốc. Mỗi ngày mất một chút trọng lượng, một chút mã đẹp.
Người mới thường không có chỗ bảo quản tử tế. Hàng chất ngoài hiên, trong nhà kho nóng, hoặc đổ đống lên nhau. Người trồng lâu năm thì biết loại nào hái sáng sớm, loại nào để nơi thoáng, loại nào không được chồng cao.
Còn chuyện phân loại. Nhiều người mới bán cả đống không phân loại, và bị trả giá theo quả xấu nhất. Tách riêng hàng đẹp và hàng loại hai thường giúp phần đẹp được giá hơn hẳn.
Những việc này tốn thêm công, nhưng đó là công ở khâu mà mỗi giờ bỏ ra giữ lại trực tiếp tiền cho bạn.
Nhìn lại bằng một câu hỏi khác
Sau vụ được mùa mà lỗ, câu hỏi hay gặp là: vậy có nên trồng tiếp không. Mình nghĩ câu hỏi đúng hơn là: nếu sửa bốn khâu này, vụ này đã có thể lời không.
Nếu câu trả lời là có, thì cây đó vẫn đáng làm, bạn chỉ cần làm tốt thêm phần sau cánh đồng. Nếu câu trả lời là không, kể cả khi mọi khâu đều tốt mà vẫn không dư, thì có lẽ cây đó không hợp với vùng hay với quy mô của bạn.
Được mùa mà lỗ là bài học đắt, nhưng nó dạy một điều mà vụ mất trắng không dạy được: làm nông không kết thúc ở ruộng.
Có lẽ lần tới, trước khi nhìn vào cây, bạn sẽ muốn nhìn vào hàng hoá của mình sẽ đi đâu sau khi rời khỏi tay bạn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao tính giá thành nông sản cho đúng?
Cộng mọi khoản chi của cả vụ, kể cả điện, xăng, bao bì, dụng cụ và công của chính mình, rồi chia cho sản lượng bán được. Con số này cho biết mức giá thấp nhất mà bạn không bị lỗ.
Được mùa rớt giá có nên giữ hàng lại chờ giá lên?
Chỉ nên với hàng giữ được lâu mà ít hao hụt và khi bạn có chỗ bảo quản tốt. Hàng tươi thì giữ lại thường mất nhiều hơn phần giá có thể tăng.
Hàng loại hai có nên bán chung với hàng loại một?
Thường không nên, vì người mua sẽ trả theo phần xấu nhất. Tách riêng giúp hàng đẹp được giá đúng, còn hàng loại hai có thể bán cho quán ăn, chế biến hoặc bán lẻ giá thấp hơn.
Làm sao tránh thu hoạch trùng với cả vùng?
Có thể chia nhỏ đợt gieo để thu rải ra, hoặc thử gieo lệch với một phần diện tích. Việc lệch mùa có rủi ro nên hỏi người trồng lâu năm trước khi làm.
Có nên ký hợp đồng bán trước với thương lái?
Có thể giúp chắc đầu ra, nhưng cần đọc kỹ điều kiện về chất lượng, giá và trường hợp giá thị trường thay đổi. Nên hỏi người đã từng bán cho thương lái đó về mức giữ chữ tín của họ.
