Chào bạn, mình lại gặp nhau ở Nhà Nông Nghiệp. Đau lưng đau gối ở người làm nông lâu năm chủ yếu do cúi khom nhiều giờ, khuân vật nặng sai cách và làm liền không nghỉ. Muốn đỡ thì phải đổi cách làm chứ không chỉ chịu đựng, và đau kéo dài, tê chân, yếu chân thì phải đi khám, không tự mua thuốc uống mãi.
Hôm nay mình kể về cái đau mà người làm nông coi là chuyện đương nhiên, như tiếng gà gáy sáng. Và mình muốn hỏi lại cái chữ đương nhiên đó, vì có những thứ đau không phải do tuổi, mà do cách mình làm suốt mấy chục năm.
Vì sao đau lưng gần như là nghề của người làm nông?
Cấy lúa, nhổ cỏ, hái rau, trồng cây con, việc nào cũng cúi. Cúi một lúc thì không sao, cúi cả buổi, cả mùa, cả đời thì lưng phải gánh. Thêm vác bao phân, bao lúa, gánh nước, là cột sống và đầu gối chịu thêm một lớp.
Một chị trồng rau ven đô nói chị đau lưng từ năm ba mươi mấy, tưởng ai làm rau cũng vậy nên không để ý. Tới khi cúi xuống buộc dây giày cũng khó, chị mới đi khám. Bác sĩ hỏi chị làm gì mỗi ngày, nghe xong thì bảo đau này không chỉ do tuổi.
Cái khó là người làm nông không có ngày nghỉ bệnh. Đau thì dán miếng cao, xoa dầu, rồi mai ra đồng tiếp. Không ai trả lương cho những ngày mình nằm nhà, nên chịu đựng trở thành phản xạ.
Nhưng chịu đựng mãi thì lưng không tự khỏi. Nó chỉ im lặng cho tới một ngày không đứng dậy được, và lúc đó mất cả vụ chứ không phải một ngày.
Khuân vác: nơi đổi một thói quen đỡ được nhiều nhất
Người làm nông hay cúi gập lưng xuống nhấc bao lên, chân thẳng, rồi xoay người đặt lên vai. Đó là kiểu nhấc làm lưng chịu hết. Cách đỡ hơn là hạ thấp người bằng gối, giữ vật sát người, nhấc lên bằng chân, xoay cả người bằng bước chân chứ không vặn lưng.
Quyết định lớn hơn là chia nhỏ vật nặng. Bao phân to có thể chia ra hai xô, bao lúa đầy đổ bớt cho nhẹ. Nghe như mất thêm một chuyến, nhưng một chuyến đi bộ rẻ hơn một đợt đau lưng nằm cả tuần.
Nhiều anh còn ngại dùng xe rùa, xe cút kít vì nghĩ vác cho nhanh. Một cái xe đẩy tốt, một đường đi trong vườn đủ phẳng cho xe chạy, là thứ đáng đầu tư hơn nhiều món khác.
Và khi có thể thì hai người khiêng. Ở quê mình người ta hay ngại gọi nhau vì sợ phiền, trong khi một cú vác sai lúc mệt có thể khiến mình phải nhờ người ta cả tháng.
Đổi dụng cụ và tư thế cho việc cúi khom
Nhiều dụng cụ làm vườn có bản cán dài, như cuốc cán dài, cào cỏ đứng, dụng cụ trồng cây con không phải cúi. Người lớn tuổi hay cười mấy món này là kiểu cách, nhưng ai dùng quen rồi thì khó bỏ.
Làm luống cao hơn, bàn ươm cao ngang hông, chậu để trên kệ, là những thay đổi làm việc cúi giảm đi hẳn. Không phải việc nào cũng đổi được, cấy lúa thì vẫn phải cúi, nhưng đổi được chỗ nào là lưng nhẹ chỗ đó.
Khi buộc phải cúi lâu, thử quỳ một gối trên tấm đệm, hoặc ngồi ghế đẩu thấp, và cứ một lúc thì đứng thẳng, vươn người. Ngồi xổm lâu hại gối, cúi gập lâu hại lưng, đổi qua lại vẫn hơn giữ một tư thế cả buổi.
Và đôi dép, đôi ủng cũng tính. Đứng cả ngày trên nền đất lồi lõm với dép mỏng thì gối và gót chịu nhiều hơn mình tưởng.
Lúc nào cái đau không còn là chuyện chịu được?
Có những dấu hiệu mình không nên tự xử ở nhà. Đau lưng lan xuống chân, tê bì hay yếu chân. Đau kéo dài nhiều tuần không đỡ. Đau cả khi nằm nghỉ ban đêm. Khó đi tiểu, khó kiểm soát đại tiện. Sụt cân không rõ lý do. Gối sưng nóng đỏ.
Gặp những dấu hiệu đó thì đi khám ở bệnh viện huyện hay bác sĩ chuyên khoa. Bác sĩ mới biết mình đang có chuyện gì với đĩa đệm, khớp hay dây thần kinh, và cần làm gì.
Một thói quen mình phải nói thẳng là tự mua thuốc giảm đau uống dài ngày, hay mua thuốc không rõ nguồn gốc bán dạo. Có những loại uống lâu hại dạ dày, hại thận, nhất là với người lớn tuổi. Thuốc nào, bao lâu, phải hỏi bác sĩ hay dược sĩ.
Còn châm cứu, xoa bóp, tập vật lý trị liệu thì nhiều người thấy đỡ, nhưng nên làm ở cơ sở có chuyên môn và sau khi đã được bác sĩ khám.
Cái giá của việc chịu đựng và một câu hỏi cho mùa tới
Làm nông là nghề dùng thân thể làm vốn. Người ta tính khấu hao máy cày, máy bơm, nhưng hiếm ai tính khấu hao cái lưng của chính mình.
Một anh ở vùng đồi kể anh bắt đầu tính việc theo kiểu khác sau lần nằm cả tháng. Việc nào vác nặng thì thuê hoặc đổi công, việc nào cúi lâu thì chia ra nhiều buổi. Anh bảo làm chậm hơn một chút, nhưng năm nào cũng làm được, không mất trắng mùa nào vì đau.
Cái mất khi đổi là thêm chút tiền dụng cụ, thêm chuyến đi, và phải chấp nhận nhờ người. Cái được là còn đi đứng được lúc về già, bế được cháu mà không phải nghĩ.
Vậy nếu cái lưng của bạn là một cái máy trong vườn, bạn sẽ bảo dưỡng nó thế nào trước mùa tới?
Câu hỏi thường gặp
Người làm nông đau lưng có nên tập thể dục không?
Nhiều người thấy đỡ khi vận động nhẹ, vươn duỗi đều đặn. Nhưng bài tập nào hợp với mình thì nên hỏi bác sĩ hoặc người làm vật lý trị liệu, nhất là khi đã có thoát vị hay thoái hoá.
Dán cao, xoa dầu có chữa được đau lưng không?
Những thứ đó có thể làm dễ chịu tạm thời, nhưng không xử lý được nguyên nhân. Đau kéo dài hay lan xuống chân thì cần đi khám để biết đúng bệnh.
Đeo đai lưng khi vác nặng có tốt không?
Có người thấy yên tâm hơn, nhưng đai không thay được tư thế nhấc đúng và việc chia nhỏ vật nặng. Dùng đai lâu dài thế nào thì nên hỏi bác sĩ.
Đau gối khi lên xuống dốc vườn đồi thì nên làm gì?
Làm lối đi có bậc, dùng gậy chống khi mang vác, đi giày có độ bám. Gối sưng đau kéo dài thì nên khám, đừng cố leo dốc mỗi ngày như trước.
Người trẻ mới làm nông có cần lo đau lưng không?
Cần, vì thói quen hình thành từ những năm đầu. Tập nhấc đúng, dùng xe đẩy và dụng cụ cán dài từ sớm dễ hơn nhiều so với sửa lúc đã đau.
