Chào bạn, mình là Nhà Nông Nghiệp, và tập này mình nói về một thói quen gần như nhà nông nào cũng có: mua chịu phân thuốc ở đại lý, cuối vụ bán nông sản rồi trả. Nói thẳng luôn, mua chịu không xấu, nó giúp rất nhiều người qua lúc đầu vụ cạn tiền. Nhưng nó đắt hơn mình tưởng, và cái đắt nhất không nằm ở tiền.
Mình từng ngồi với một anh trồng tiêu, anh bảo: tiệm quen mấy chục năm, người ta thương mình mới cho chịu. Anh nói đúng, cái tình ấy có thật. Nhưng cũng chính anh, cuối vụ ấy, phải bán tiêu cho người mà tiệm giới thiệu, ở cái giá anh không muốn. Hôm nay mình gỡ chuyện ấy ra từng lớp.
Vì sao mua chịu lại tiện đến thế?
Nghề nông có một cái nghịch lý: tiền cần nhiều nhất vào đầu vụ, lúc làm đất, mua giống, bón lót, thì lại là lúc trong nhà ít tiền nhất. Tiền vụ trước đã tiêu vào sinh hoạt, vào học phí con, vào đám tiệc. Đại lý cho chịu là lấp đúng cái khe ấy.
Thêm nữa, mua chịu không cần giấy tờ, không cần thế chấp, không phải đi xa. Chỉ cần một câu nói với người quen. So với vay ngân hàng, nó nhanh và nhẹ nhàng hơn nhiều, nên người ta chọn nó gần như theo phản xạ.
Đại lý cũng có lý do của họ. Cho chịu là cách giữ khách, và họ cũng gánh rủi ro thật, vì có người mất mùa rồi không trả. Nên mình không nhìn đại lý như kẻ xấu. Mình chỉ muốn bạn thấy cái giao kèo ấy có hai mặt.
Vấn đề là khi một thứ quá tiện, mình thôi không tính nữa. Và chỗ không tính ấy là chỗ tiền rò ra.
Giá bán chịu đắt hơn giá tiền mặt bao nhiêu?
Ở nhiều nơi, giá khi mua chịu cao hơn giá trả tiền ngay. Có khi đại lý nói thẳng, có khi chỉ ghi vào sổ một con số mà mình không hỏi lại. Mình không đưa ra con số chênh cụ thể, vì mỗi tiệm, mỗi vùng mỗi khác. Nhưng bạn nên tự hỏi tiệm quen của mình.
Cách hỏi đơn giản thôi: cùng bao phân này, trả ngay thì bao nhiêu, ghi sổ tới cuối vụ thì bao nhiêu. Lấy phần chênh chia cho số tháng chịu, bạn sẽ ra được mỗi tháng mình đang trả thêm bao nhiêu cho việc chịu. Nhiều người làm phép tính ấy xong thì thấy nó còn cao hơn đi vay.
Còn có một lớp chi phí nữa khó thấy hơn: khi mua chịu, mình ít so giá. Mình không chạy sang tiệm khác xem, không chờ đợt giảm, không mua chung với hàng xóm cho được giá sỉ. Mình cứ lấy ở chỗ đang nợ, vì ngại.
Cộng cả hai lớp ấy lại, tiện lợi của mua chịu có một cái giá. Không phải lúc nào cũng quá đắt, nhưng nó phải được đặt lên bàn cân chứ không phải coi như miễn phí.
Mua chịu dễ khiến mình mua nhiều hơn cần?
Đây là điều mình thấy rất thường mà ít ai nói. Khi phải trả tiền mặt, mình cân nhắc từng chai thuốc. Khi ghi sổ, tay mình lỏng hơn. Người bán gợi ý thêm một loại phân bón lá, thêm một chai phòng bệnh, mình gật, vì chưa phải móc tiền ra.
Một chị trồng rau kể rằng cuối vụ chị ngồi dò sổ nợ, thấy có mấy thứ chị không nhớ đã dùng vào đâu. Không phải đại lý ghi sai. Chị lấy thật, nhưng lấy vì sợ thiếu, vì nghe nói, rồi để góc nhà.
Cách chữa là trước mỗi vụ, ngồi viết ra danh sách vật tư mình thật sự cần, dựa trên vụ trước đã dùng bao nhiêu. Mang danh sách ấy ra tiệm. Thứ gì ngoài danh sách thì hỏi lại chính mình một câu: nếu phải trả tiền ngay, mình có mua không.
Câu hỏi ấy nghe nhỏ, nhưng nó kéo mình về lại tư thế của người đi mua, chứ không phải người đi xin.
Khi nợ đại lý trói luôn đầu ra
Giờ mình nói tới cái nặng nhất. Ở nhiều vùng, đại lý vật tư đồng thời là người thu mua, hoặc có quan hệ với người thu mua. Khi bạn nợ họ, việc bán cho họ trở thành gần như bắt buộc, dù không ai nói ra.
Lúc ấy giá mua của họ có thể thấp hơn nơi khác một chút, cân có thể không khớp lắm, mà mình khó mở lời. Mình bị ràng không phải bằng hợp đồng, mà bằng cái ngại và cái nợ.
Anh trồng tiêu mình kể ở đầu tập đã nhận ra điều này sau nhiều năm. Anh không trách tiệm, anh chỉ tiếc rằng mình đã không tính cái giá của việc mất quyền chọn người mua. Có năm cái giá ấy lớn hơn cả phần chênh tiền phân.
Nên nếu bạn buộc phải chịu, hãy nói rõ từ đầu là mình trả bằng tiền, không cam kết bán hàng. Nói nhẹ nhàng, nhưng nói rõ.
Làm sao dùng mua chịu mà không bị trói tay?
Mình không khuyên bạn bỏ hẳn mua chịu, vì với nhiều nhà đó là đường duy nhất. Mình khuyên thu hẹp nó lại. Mỗi vụ, cố để dành một phần tiền bán cho vật tư vụ sau, dù chỉ đủ bón lót. Phần mua chịu nhỏ đi được bao nhiêu thì quyền chọn của mình rộng ra bấy nhiêu.
Tự giữ một cuốn sổ nợ song song với sổ của đại lý. Mỗi lần lấy hàng, ghi ngày, món, số lượng, giá. Cuối vụ so hai sổ. Việc này không phải vì nghi ngờ, mà vì người giữ sổ là người hiểu mình đang ở đâu.
Và khi chọn tiệm, hãy hỏi thẳng chuyện giá chịu, hạn trả, chậm trả thì sao. Tiệm nào trả lời rõ ràng, thường là tiệm đáng làm lâu dài.
Mình khép tập bằng câu này: món nợ nào cũng lấy của mình một thứ gì đó, câu hỏi là bạn có biết món nợ ở tiệm quen đang lấy của mình thứ gì không?
Câu hỏi thường gặp
Mua chịu phân bón có đắt hơn vay ngân hàng không?
Tuỳ tiệm và tuỳ khoản vay, không có câu trả lời chung. Cách biết là hỏi giá trả ngay và giá ghi sổ, chia phần chênh cho số tháng chịu rồi so với chi phí vay mà ngân hàng báo cho bạn.
Nợ đại lý có bắt buộc phải bán nông sản cho họ không?
Nếu không có thoả thuận thì về lý không bắt buộc, nhưng trên thực tế nhiều người thấy ngại. Tốt nhất nói rõ ngay khi nhận chịu rằng mình trả bằng tiền, không cam kết bán hàng.
Làm sao giảm dần việc mua chịu vật tư?
Mỗi vụ để riêng một phần tiền bán cho vật tư vụ sau, bắt đầu từ phần bón lót. Mua theo danh sách lập sẵn và rủ hàng xóm mua chung để có giá tốt hơn.
Có nên tự ghi sổ nợ riêng khi mua chịu?
Nên, vì nó giúp bạn biết mình đã lấy gì, giá bao nhiêu và tránh nhầm lẫn cuối vụ. Giữ sổ riêng không phải là nghi ngờ người bán mà là tự quản tiền nhà.
Mất mùa không trả được nợ đại lý thì làm sao?
Nên đến nói chuyện sớm, trước hạn, đề xuất trả dần và giữ lời hẹn. Người bán thường dễ thông cảm với người chủ động hơn là người tránh mặt.
