Chào bạn, có một câu mình hay nghe từ vợ con của người làm nông: anh ấy ở nhà cả ngày mà như không ở nhà. Tập này mình nói về chuyện làm nông mà vẫn có thời gian cho gia đình. Câu trả lời là được, nhưng không tự nhiên mà có. Nó đến từ việc chọn quy mô vừa sức, chấp nhận bỏ bớt những việc không đáng, và giữ một vài giờ cố định cho gia đình giống như giữ lịch tưới cây.
Người ta hay nghĩ làm nông ở nhà thì gần gia đình hơn đi làm ở phố. Về khoảng cách thì đúng, nhưng việc vườn không có giờ tan ca. Trời mưa phải chạy ra che, sâu lên phải xử lý, hàng phải giao sớm. Sống cạnh nhau mà không có thời gian cho nhau là chuyện rất nhiều nhà nông gặp, và ít ai nói ra.
Vì sao làm nông ở nhà mà vẫn vắng nhà?
Việc nông có một đặc điểm: nó không bao giờ hết. Luôn có thêm một luống để làm cỏ, một hàng rào để sửa, một cái chuồng cần dọn. Người làm nông giỏi thường là người nhìn thấy việc ở mọi nơi, và chính điều đó khiến họ không bao giờ ngồi yên.
Rồi còn việc ở ranh giữa nhà và vườn. Bữa cơm đang ăn thì có khách gọi đặt hàng. Tối đang chơi với con thì nhớ ra chưa đóng cửa chuồng. Không có ranh giới rõ, việc tràn vào mọi khoảng trống của ngày.
Một chị trồng rau ven đô kể với mình, chị nhận ra có vấn đề khi đứa con nhỏ vẽ tranh gia đình, và trong tranh bố mẹ đều đang cúi xuống luống rau, quay lưng lại.
Mình kể chuyện đó không phải để trách ai. Người làm nông vắng nhà thường vì họ thương gia đình theo cách của họ: làm nhiều hơn để nhà có thêm. Nhưng thương theo cách đó quá lâu thì người nhà lại thấy thiếu.
Quy mô vừa sức là quyết định đầu tiên
Giờ mình nói sang gốc của vấn đề. Nhiều nhà không có thời gian vì đang làm một quy mô quá sức với số người trong nhà. Mở rộng thêm một mảnh vườn nghe thì thêm thu nhập, nhưng nó cũng lấy đi những buổi chiều.
Cách tính mình hay dùng là đếm ngược. Một tuần mình muốn có bao nhiêu buổi chiều cho gia đình, bao nhiêu ngày nghỉ trong tháng. Trừ đi, còn lại bao nhiêu giờ công. Với chừng đó giờ công, nhà mình làm nổi bao nhiêu diện tích, bao nhiêu con.
Phép tính này ngược với cách hầu hết mọi người làm, là cứ mở rộng rồi xoay xở. Nhưng nó cho thấy rõ cái giá thật của mỗi mảnh đất thêm vào.
Một anh ở vùng đồi kể, anh từng thuê thêm đất, làm gấp đôi, đến năm thứ ba thì vợ anh nói thẳng là cô không muốn sống thế này nữa. Anh trả lại phần đất thuê. Thu nhập giảm đi một phần, nhưng anh nói đó là quyết định đúng nhất của anh.
Bỏ bớt những việc không đáng
Trong vườn có những việc làm vì thói quen chứ không vì cần. Nhổ cỏ quá kỹ ở chỗ không ảnh hưởng gì. Đi chợ bán lẻ từng bó nhỏ mất cả buổi sáng mà được ít. Nuôi thêm vài con gà chỉ vì nhà nào cũng nuôi.
Mình gợi ý bạn thử một việc: ghi lại trong một tuần mỗi việc mình làm mất bao lâu và nó đem lại gì. Nhiều người ngạc nhiên khi thấy có những việc ngốn mấy giờ mỗi tuần mà gần như không đem lại gì.
Bỏ việc là điều khó với người làm nông, vì bỏ một việc là cảm giác như mình lười. Nhưng hãy nghĩ theo cách khác: mỗi giờ bỏ được là một giờ cho con, cho vợ, cho chồng, cho cha mẹ.
Cũng nên xem có việc nào nhờ người khác được, như đổi công với hàng xóm, thuê người làm vài ngày lúc cao điểm, hay dùng máy nhỏ thay tay. Tiền bỏ ra có khi đổi lại thứ quý hơn tiền.
Giữ giờ cho gia đình như giữ lịch tưới cây
Người làm nông rất giỏi giữ lịch cho cây: tưới sáng, bón theo đợt, phun theo thời gian cách ly. Mình nghĩ nên dùng chính khả năng đó cho gia đình.
Chọn một vài giờ cố định không làm việc vườn, trừ khi thật khẩn cấp. Có nhà giữ bữa tối, cả nhà ăn cùng, không nghe điện thoại đặt hàng. Có nhà giữ chiều chủ nhật, đưa con đi đâu đó dù chỉ là ra sông.
Ban đầu sẽ có cảm giác tội lỗi, vì biết ngoài vườn còn việc. Nhưng sau vài tuần, cả nhà sẽ quen, và bạn sẽ thấy vườn không vì thế mà hỏng.
Cũng có thể đưa gia đình vào vườn theo cách khác, không phải để làm cho xong mà để ở cùng nhau. Một buổi hái trái cả nhà cùng làm, vừa làm vừa nói chuyện, khác rất xa với một buổi bố mẹ làm còn con ngồi chờ.
Những mùa không thể cân bằng
Nói cho thật, sẽ có những mùa không cân bằng được. Mùa thu hoạch, mùa bão, những tuần gia súc ốm. Lúc đó cả nhà phải dồn sức cho vườn.
Điều quan trọng là nói trước với gia đình rằng mấy tuần tới sẽ bận, và hứa bù lại sau đó. Rồi thật sự bù lại. Người nhà chịu được những mùa bận nếu họ biết nó có điểm kết thúc.
Cái đáng lo là khi mùa nào cũng là mùa bận. Nếu cả năm đều như vậy, đó là dấu hiệu quy mô đang quá sức, và bạn nên quay lại phép tính đếm ngược ở trên.
Bạn thử nghĩ xem, nếu con bạn vẽ tranh gia đình ngay tối nay, trong tranh bạn đang làm gì?
Câu hỏi thường gặp
Làm nông có phải lúc nào cũng bận không?
Việc nông không bao giờ hết nên rất dễ bận quanh năm. Nhưng mức bận phụ thuộc nhiều vào quy mô so với sức người trong nhà. Chọn quy mô vừa sức và bỏ bớt việc không đáng giúp có thời gian hơn.
Làm sao biết mình đang làm nông quá sức?
Dấu hiệu rõ là mùa nào cũng là mùa bận, không có tuần nào nghỉ, người nhà than thiếu thời gian bên nhau. Thử đếm ngược từ thời gian muốn dành cho gia đình để xem còn bao nhiêu giờ công. Nếu diện tích đang làm vượt quá số giờ đó thì là quá sức.
Có nên thuê người để có thêm thời gian cho gia đình?
Thuê người vài ngày lúc cao điểm hay dùng máy nhỏ thay tay có thể đổi tiền lấy thời gian. Nên tính xem chi phí đó so với những gì gia đình được lại. Nhiều nhà thấy đáng hơn họ tưởng.
Làm sao để con cái không thấy việc vườn là gánh nặng?
Đưa con vào vườn để ở cùng nhau thay vì để làm cho xong. Một buổi hái trái cả nhà vừa làm vừa nói chuyện khác xa với việc bị sai đi làm. Cho con một luống riêng cũng là cách hay.
Mùa thu hoạch bận quá thì nói với gia đình thế nào?
Nói trước rằng mấy tuần tới sẽ bận và hứa bù lại sau đó, rồi thật sự bù lại. Người nhà chịu được mùa bận nếu biết nó có điểm kết thúc. Đừng để mọi mùa đều thành mùa bận.
