Chào bạn, lại là mình ở Nhà Nông Nghiệp. Làm nông kèm nghề tay trái sẽ bền khi hai việc không giành nhau cùng một mùa cao điểm, nghề phụ có thu đều để đỡ những tháng ruộng chưa ra tiền, và mình đã tính sẵn việc nào sẽ nhường khi cả hai cùng gấp.
Rất nhiều người trẻ ở quê bây giờ không chỉ làm nông. Có người sửa xe, có người dạy thêm, có người chạy xe hàng, có người nhận việc qua mạng. Tập này nói về chuyện đứng bằng hai chân như vậy, được gì, mất gì, và cái bẫy của việc chia sức.
Vì sao nhiều người trẻ chọn đứng bằng hai chân?
Lý do đầu tiên là tiền về không đều. Ruộng vườn có khi cả năm mới thu một lần, trong khi tiền điện, tiền học của con, tiền chợ thì tháng nào cũng phải trả. Nghề phụ là cái phao cho những tháng ở giữa.
Lý do thứ hai là rủi ro. Chỉ trông vào một cây, một con, gặp một năm xấu là cả nhà lao đao. Có thêm nguồn thu khác thì mất mùa không đồng nghĩa với mất tất cả.
Lý do thứ ba ít ai nói: nhiều người trẻ không muốn cắt đứt với những gì mình đã học. Học kế toán, học sửa điện, học thiết kế, về quê rồi vẫn muốn dùng. Nghề phụ giữ cho họ cảm giác mình không bỏ phí mấy năm ở phố.
Một chị ở vùng ven biển vừa trồng rau vừa vá lưới thuê cho các nhà đi biển. Chị bảo rau cho chị sự yên tâm, còn lưới cho chị tiền mặt hằng tuần. Thiếu một trong hai thì chị không ở lại quê được.
Chọn nghề phụ sao cho không giành mùa với ruộng
Cái sai hay gặp nhất là chọn nghề phụ có mùa bận trùng mùa bận của ruộng. Ví dụ dạy thêm dồn vào dịp ôn thi, đúng lúc thu hoạch. Hoặc chạy xe dịch vụ đông khách dịp lễ tết, đúng lúc vườn cần người nhất.
Cách nghĩ ngược lại là đặt lịch ruộng lên trước, đánh dấu những tuần không thể vắng mặt, rồi mới chọn nghề phụ có thể lùi lại vào những tuần đó. Việc nhận làm theo đơn, làm tại nhà, làm được buổi tối, thường dễ ghép hơn việc phải có mặt theo giờ cố định.
Có những nghề phụ bổ trợ luôn cho ruộng: làm dịch vụ phun, cày thuê, sửa máy nông nghiệp, chế biến nông sản của chính mình và hàng xóm. Những nghề này có cái lợi là cùng một bộ kỹ năng, cùng một vòng quan hệ, nhưng cũng có cái hại là cùng một mùa cao điểm.
Không có công thức chung. Nhưng câu hỏi nên đặt ra luôn là: tháng nào trong năm hai việc này sẽ cùng gọi mình, và lúc đó mình chọn bên nào?
Chuyện sức người: một ngày chỉ có chừng ấy giờ
Làm hai việc thì nghe như gấp đôi thu nhập, nhưng thật ra là chia đôi thời gian và sức. Ruộng không được chăm đúng lúc thì năng suất tụt, việc phụ làm vội thì khách không quay lại. Cuối cùng có khi hai việc đều nửa vời.
Một anh ở vùng đồi kể có năm anh nhận quá nhiều việc sửa điện, vườn cà phê bỏ cỏ, tới mùa hái mới thấy mất nhiều hơn tiền công sửa điện kiếm được. Anh bảo lúc đó anh không tính, vì tiền sửa điện là tiền mặt nhìn thấy ngay, còn thiệt hại của vườn thì cuối vụ mới hiện ra.
Đó là cái bẫy của tiền nhanh. Tiền về ngay luôn trông hấp dẫn hơn tiền về chậm, dù tiền về chậm có khi lớn hơn. Muốn tránh thì phải ghi lại cả hai phía, ruộng tốn bao nhiêu công và thu bao nhiêu, việc phụ tốn bao nhiêu công và thu bao nhiêu, để so bằng cùng một thước.
Và phải chừa chỗ cho nghỉ. Người làm hai nghề thường là người không có ngày nghỉ nào, và đó là con đường ngắn nhất tới kiệt sức.
Lúc nào nên buông bớt một bên?
Có những dấu hiệu cho thấy đã tới lúc chọn. Một là việc phụ đã thu nhiều hơn ruộng mấy năm liền và mình thấy vui hơn khi làm nó. Hai là ruộng bắt đầu ra tiền đều, không cần phao nữa. Ba là sức khoẻ hoặc gia đình không chịu nổi nhịp hai việc.
Buông không có nghĩa là thất bại. Có người thu hẹp ruộng lại chỉ đủ cho nhà ăn và bán chút ít, dồn sức cho nghề chính khác. Có người bỏ dần nghề phụ khi vườn đã vững. Cả hai đều là quyết định hợp lý.
Cái khó là tự ái. Người đã tuyên bố về quê làm nông thấy ngại khi làng nhìn mình chạy việc khác nhiều hơn. Người đã có nghề ở phố thì ngại khi bị bảo phí cái bằng. Nhưng ruộng và nghề đều là để sống, không phải để chứng minh.
Nên việc nào đang nuôi mình tốt hơn, cho mình sống đúng cách mình muốn hơn, thì đó là việc nên giữ lớn.
Đứng bằng hai chân mà vẫn vững
Làm nông kèm nghề tay trái không phải là làm nông nửa vời. Ở nhiều vùng quê Việt Nam, ông bà mình đã sống như vậy từ lâu: ngày mùa ra đồng, ngày nông nhàn đan lát, làm mộc, đi buôn.
Cái khác bây giờ là nghề phụ đa dạng hơn, và người trẻ có nhiều lựa chọn hơn. Nhưng nguyên tắc cũ vẫn đúng: việc phụ lấp vào khoảng trống của ruộng, chứ không giành chỗ của ruộng.
Cái mất là không bao giờ giỏi hết mức ở một việc. Cái được là không một cơn bão nào quét sạch được mình.
Mình để lại một câu hỏi: nếu năm sau cả ruộng và nghề phụ cùng gọi bạn trong một tuần, bạn đã biết mình sẽ trả lời ai chưa?
Câu hỏi thường gặp
Người làm nông nên chọn nghề phụ nào?
Nên chọn nghề có mùa bận lệch với mùa vụ nhà mình, làm được linh hoạt về giờ, và dùng được kỹ năng sẵn có. Không có nghề nào hợp cho mọi người.
Làm hai nghề có làm giảm năng suất ruộng không?
Có thể, nếu những lúc ruộng cần người mà mình vắng mặt. Ghi lại công sức và thu nhập của cả hai bên giúp thấy rõ mình đang được hay mất.
Có nên vay tiền để mở nghề phụ khi đang làm nông?
Nên thận trọng, vì thêm một khoản nợ là thêm áp lực lên cả hai việc. Bắt đầu nhỏ bằng vốn sẵn có thường an toàn hơn.
Làm việc qua mạng ở quê có kết hợp làm vườn được không?
Được nếu việc đó cho phép tự sắp giờ, còn vườn thì cần có mặt vào những lúc cố định trong mùa vụ. Cần tính trước những tuần hai việc trùng nhau.
Làm nông kèm nghề khác có bị coi là không chuyên tâm không?
Có người sẽ nói vậy, nhưng rất nhiều nông hộ Việt Nam xưa nay vẫn sống bằng nhiều nghề. Quan trọng là mình làm việc nào cũng tử tế.
