Chào bạn, lại là mình ở Nhà Nông Nghiệp đây. Làm đồng giữa nắng nóng thì việc nặng dời ra sáng sớm và chiều muộn, giữa trưa nghỉ hẳn, uống nước đều trước khi khát, và hễ thấy choáng, buồn nôn, nói lẫn lộn là dừng ngay, không cố thêm luống nào nữa.
Ai cũng biết vậy, nhưng mình vẫn dành nguyên một tập. Vì người làm nông gục ngoài đồng hiếm khi do không biết, mà do một cái lý rất quen: còn một chút nữa là xong. Hôm nay mình nói về cái lý đó, và cách sắp lại ngày làm cho khỏi phải chọn giữa công việc và cái đầu của mình.
Vì sao người làm nông hay cố làm giữa trưa nắng?
Thường không phải vì mình thích nắng. Buổi sáng lỡ việc khác, đi chợ, đưa con đi học, đợi xe phân. Ra được đồng thì mặt trời đã cao, và trong đầu có phép tính rất nhanh: làm nốt cho xong, mai còn việc khác.
Một anh trồng dưa vùng cát ven biển kể rằng anh chưa bao giờ coi nắng là nguy hiểm, vì từ nhỏ đã quen. Cho tới một trưa đang kéo dây tưới thì tay chân rã ra, anh ngồi bệt giữa luống. Anh bảo sợ nhất là lúc đó không có ai ở gần.
Cái bẫy nằm ở chữ quen. Quen nắng thì chịu được lâu hơn, nhưng chịu được không có nghĩa là không bị hại. Tuổi cao hơn, một đêm ngủ ít, một bữa sáng bỏ qua, là sức chịu nóng tụt xuống mà mình không hay.
Còn cái lý tiền công. Thuê người theo ngày thì ai cũng muốn tận dụng từ sáng tới chiều. Nhưng một người làm công say nắng giữa chừng thì cả buổi hỏng, chưa kể trách nhiệm của chủ vườn. Sắp giờ hợp lý không làm mất công, nó chỉ đổi chỗ công việc trong ngày.
Sắp lại giờ làm mùa nắng nóng thế nào cho thật?
Nhiều nhà chia ngày làm ba khúc. Sáng từ lúc tờ mờ tới khoảng chín giờ cho việc nặng nhất. Trưa từ mười giờ tới ba giờ chiều cho việc dưới mái, sửa dụng cụ, đóng hàng, hoặc nghỉ. Chiều mát làm nốt phần còn lại.
Muốn làm được phải chuẩn bị từ tối hôm trước. Dụng cụ để sẵn đầu bờ, bình nước đã đầy, việc mai làm gì đã tính xong. Nửa tiếng loay hoay tìm cái cuốc buổi sáng chính là nửa tiếng mát nhất trong ngày.
Người thuê nhân công có thể bàn đi sớm về sớm, nghỉ trưa dài rồi quay lại lúc chiều. Nhiều người làm công còn thích vậy hơn. Chỉ cần nói rõ từ đầu để tính công cho công bằng.
Có những ngày không tránh được, lúa đang phơi mà mưa sắp tới. Những ngày đó thì đi hai người, đổi nhau làm và nghỉ, và đặt mốc rõ ràng: cứ vài chục phút là vào bóng râm ngồi, dù thấy còn khoẻ.
Uống nước và ăn uống khi làm ngoài trời nóng
Cái sai phổ biến nhất là đợi khát mới uống. Thấy khát tức là cơ thể đã thiếu nước một lúc rồi. Người làm lâu năm để can nước to chỗ râm, mỗi lần nghỉ uống vài ngụm, chứ không tu một hơi lúc đã lả.
Mồ hôi ra nhiều thì mất cả nước lẫn muối. Nhiều nhà pha nước chanh với chút muối, chút đường. Còn có nên dùng nước bù điện giải, dùng bao nhiêu, nhất là với người bệnh huyết áp, thận, tim, thì nên hỏi bác sĩ hoặc trạm y tế.
Có một thói quen phải nói thẳng: uống rượu bia trong bữa trưa rồi ra đồng tiếp. Rượu làm mất nước nhanh hơn và làm mình khó nhận ra dấu hiệu nguy hiểm. Uống thì để tới tối, khi đã xong việc.
Bữa sáng cũng quan trọng hơn mình tưởng. Ra đồng lúc năm giờ với bụng rỗng rồi làm tới chín giờ là tự đặt mình vào thế dễ choáng. Nắm xôi, củ khoai trước khi đi là đủ.
Những dấu hiệu say nắng phải dừng ngay
Say nắng thường đến theo từng nấc. Nấc đầu là mệt khác thường, chuột rút bắp chân, đau đầu, khát nhiều. Biết dừng lúc này, vào chỗ mát, nới quần áo, uống nước từ từ, thì phần lớn người ta hồi lại.
Nấc sau đáng sợ hơn: chóng mặt, nôn, da đỏ nóng có khi khô không còn mồ hôi, tim đập nhanh, nói lẫn lộn, đi loạng choạng. Lúc này phải đưa vào chỗ mát, làm mát bằng khăn ướt, quạt, và gọi cấp cứu hoặc đưa ngay tới trạm y tế.
Người say nắng nặng thường không tự nhận ra. Họ sẽ nói tôi không sao, để tôi làm nốt. Vì vậy người đi cùng phải là người quyết định, đừng đợi người bị nắng tự xin nghỉ.
Nếu người đó bất tỉnh hay co giật thì đừng cố đổ nước vào miệng vì dễ sặc. Làm mát, đặt nằm nghiêng và gọi người có chuyên môn càng sớm càng tốt.
Đi làm một mình giữa đồng vắng và cái được khi chịu đổi
Nhiều người bây giờ làm một mình, ruộng cách nhà cả cây số. Một chị trồng rau ven đô mỗi lần ra ruộng đều nhắn chồng: em ra ruộng, mười giờ về. Quá giờ chưa thấy tin là chồng gọi. Chị bảo chính cái hẹn giờ đó làm chị không nán lại giữa trưa.
Một tấm bạt căng giữa bốn cây cọc ở góc ruộng cũng đáng làm. Có bóng râm tại chỗ thì mới chịu nghỉ, phải đi mấy trăm mét tới gốc cây thì thường lười, làm luôn cho xong. Áo dài tay sáng màu, mũ rộng vành che gáy, ông bà mình mặc vậy không phải vì không biết nóng.
Những người đã đổi thói quen kể giống nhau: tổng việc trong ngày gần như không giảm, mà người đỡ đuối hẳn, hôm sau dậy nổi. Cái mất là phải bỏ cái sĩ diện chịu nắng giỏi và sắp lại giờ cơm, giờ đưa đón con.
Nên câu mình để lại hôm nay là: cái luống còn dở đó, chiều mát làm vẫn kịp, còn cơ thể mình thì không có vụ sau để làm lại.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn tuổi làm vườn mùa nóng cần chú ý gì hơn?
Người lớn tuổi ít thấy khát và điều nhiệt kém hơn nên dễ thiếu nước mà không biết. Nên rút ngắn mỗi lần làm, có người đi cùng, và hỏi bác sĩ nếu đang dùng thuốc thường ngày.
Say nắng và cảm nắng có giống nhau không?
Dân gian hay dùng lẫn hai chữ này. Quan trọng là nhận ra mức nặng: lú lẫn, ngất, co giật, da nóng khô hay nôn liên tục là tình huống cấp cứu, phải đưa đi cơ sở y tế ngay.
Trời âm u không nắng gắt có bị say nắng không?
Có. Ngày oi, không gió, độ ẩm cao thì mồ hôi khó bay hơi, cơ thể khó hạ nhiệt dù không thấy nắng chói. Vẫn cần nghỉ và uống nước theo nhịp.
Làm trong nhà màng có nóng hơn ngoài trời không?
Thường nóng và bí hơn, nhất là giữa trưa. Nhiều người chuyển việc chăm sóc sang sáng sớm, chiều muộn và không làm một mình trong đó lúc nóng nhất.
Người làm công bị choáng nắng thì chủ vườn nên làm gì?
Cho dừng việc ngay, đưa vào chỗ mát, cho uống nước từ từ nếu còn tỉnh. Nếu có dấu hiệu nặng thì gọi cấp cứu hoặc chở tới trạm y tế, đừng để người đó tự về một mình.
