Chào bạn, lại là Nhà Nông Nghiệp. Tập này bàn về một quyết định mà năm nào cũng có người mất ngủ: giá rớt đúng lúc thu hoạch, bán ngay hay giữ lại chờ giá. Câu trả lời của mình là chỉ nên giữ khi hàng để được lâu mà không hao nhiều, khi có chỗ trữ tốt, khi nhà không cần tiền gấp và khi bạn chấp nhận được trường hợp giá không lên. Thiếu một trong những điều ấy thì bán ngay một phần là an toàn hơn.
Nghe thì khô khan. Nhưng mình biết đằng sau là cả một mùa công sức, và cái cảm giác bán rẻ như bị lấy mất một phần của mình. Hôm nay mình thử tách cảm giác ấy ra khỏi phép tính.
Vì sao giữ hàng chờ giá hấp dẫn đến thế?
Ai làm nông lâu cũng từng nghe chuyện có người giữ hàng, vài tháng sau giá gấp mấy lần, lãi lớn. Những câu chuyện ấy có thật, và chúng được kể đi kể lại. Còn những người giữ hàng rồi giá không lên, hàng hao, cuối cùng bán thấp hơn cả lúc đầu, thì ít ai kể.
Thêm nữa, bán lúc giá thấp cho mình cảm giác thua. Giữ lại cho mình cảm giác vẫn còn cơ hội. Cảm giác còn cơ hội dễ chịu hơn, nên người ta nghiêng về giữ, dù phép tính chưa chắc ủng hộ.
Mình không bảo giữ là sai. Mình chỉ bảo khi nghiêng về giữ, hãy hỏi xem mình nghiêng vì phép tính hay vì không muốn cảm giác thua.
Giờ mình đi vào phép tính.
Giữ hàng tốn gì mỗi ngày?
Thứ đầu tiên là hao hụt. Lúa, cà phê, tiêu, hạt điều khô thì giữ được lâu, nhưng vẫn hao ẩm, hao trọng lượng, có thể bị mọt, bị ẩm mốc nếu kho không tốt. Rau, trái tươi thì gần như không giữ được, mỗi ngày là một phần hư.
Thứ hai là chi phí trữ. Kho, bạt, bao, có khi thuê chỗ gửi, có khi phải phơi lại. Nếu hàng giữ ở nhà thì chiếm chỗ, phải canh chuột, canh trộm.
Thứ ba, và hay bị quên, là tiền nằm im. Hàng chưa bán nghĩa là tiền chưa về. Nếu trong lúc chờ mình phải mua chịu vật tư vụ sau, vay mượn để tiêu, thì chi phí của những khoản ấy chính là chi phí của việc giữ hàng.
Cộng ba thứ ấy lại, bạn có một mức giá tối thiểu mà giá tương lai phải vượt qua thì việc giữ mới có lời. Nhiều khi mức ấy cao hơn mình nghĩ.
Rủi ro giá không lên thì sao?
Không ai biết chắc giá sẽ đi đâu. Mình không biết, thương lái cũng không biết chắc. Nên hãy đặt ra câu hỏi: nếu mấy tháng nữa giá vẫn như bây giờ, hoặc thấp hơn, nhà mình có chịu được không.
Nếu câu trả lời là chịu được, vì có thu nhập khác, không nợ đến hạn, thì bạn có quyền đặt cược. Nếu câu trả lời là không, thì bạn đang cược bằng tiền mà gia đình cần để sống.
Một anh trồng cà phê kể năm ấy anh giữ hết, chờ. Giá không lên như anh mong, đến lúc cần tiền cho con nhập học, anh phải bán đúng lúc giá thấp hơn cả lúc thu hoạch. Anh không tiếc vì giá thấp. Anh tiếc vì đã để mình vào thế buộc phải bán.
Người giữ hàng giỏi không phải người đoán giá giỏi, mà là người không bao giờ phải bán vào lúc tệ nhất.
Chia nhiều đợt: cách ở giữa
Nhiều người thấy bán hết hay giữ hết đều quá căng. Có một cách ở giữa: chia hàng ra nhiều phần. Bán ngay một phần đủ trả nợ và chi tiêu mấy tháng tới. Phần còn lại giữ, rồi bán dần theo từng đợt.
Cách này không cho bạn lời nhất nếu giá lên mạnh, cũng không cho bạn an toàn nhất nếu giá rơi tiếp. Nhưng nó giảm hối tiếc ở cả hai chiều. Và nó giữ cho nhà không bị kẹt tiền.
Cách chia thế nào tuỳ từng nhà, nhưng nguyên tắc là phần bán ngay phải đủ để phần còn lại không bị ép bán sớm. Tính từ nhu cầu tiền của nhà, không tính từ dự đoán giá.
Ghi lại mỗi đợt bán giá bao nhiêu. Sau vài năm, bạn sẽ thấy cách chia của mình có hợp hay không, và chỉnh lại.
Hàng tươi thì làm sao?
Với rau, trái chín, hoa, những thứ không giữ được, câu hỏi bán hay giữ gần như không đặt ra. Hàng phải đi. Nhưng vẫn có vài lựa chọn nhỏ.
Một là để lại trên cây thêm vài ngày nếu loại cây cho phép, thay vì hái xong rồi mới tìm người mua. Hai là tách phần đẹp bán tươi, phần xấu mã đem sơ chế, phơi khô, làm mứt, làm tương tuỳ loại. Ba là rủ vài nhà gom lại tìm mối xa hơn.
Và có năm, giá rớt tới mức tiền bán không đủ tiền công hái. Lúc ấy, quyết định không hái, để cho hàng xóm hái lấy ăn, hay cày bỏ, là quyết định rất đau nhưng có khi đúng. Không nên tự trách mình vì điều ấy.
Mình để lại câu hỏi: nếu giá không lên, bạn có hối hận vì đã giữ, hay hối hận vì không bán sớm hơn một phần?
Câu hỏi thường gặp
Nông sản nào có thể trữ lại chờ giá?
Thường là hàng khô, hạt, lúa, cà phê nhân, tiêu, những thứ để lâu mà hao ít nếu kho khô ráo. Rau và trái tươi gần như không trữ được lâu nếu không có kho lạnh.
Giữ hàng chờ giá tốn những chi phí gì?
Có hao hụt trọng lượng và chất lượng, chi phí kho bãi, bao bì, và tiền nằm im không dùng được. Nếu phải vay hay mua chịu trong lúc chờ, chi phí ấy cũng thuộc về việc giữ hàng.
Có nên vay tiền để giữ hàng chờ giá lên?
Rủi ro cao, vì nếu giá không lên thì vừa mất chi phí vay vừa phải bán thấp. Chỉ nên giữ bằng tiền mà gia đình có thể chờ được.
Bán nông sản chia nhiều đợt có lợi gì?
Nó giảm rủi ro bán hết ở giá thấp nhất và giảm hối tiếc nếu giá lên. Phần bán ngay nên đủ cho nhu cầu tiền trước mắt để phần còn lại không bị ép bán.
Giá quá thấp có nên bỏ không thu hoạch?
Khi tiền bán không đủ trả công hái và vận chuyển, bỏ không thu có khi là quyết định đỡ thiệt nhất. Nên tính kỹ công hái và thử tìm cách sơ chế trước khi quyết.
