Chào bạn, tập này mình nói về một chuyện mà nhà nông nào cũng phải đối diện nhưng rất ít nhà dám nói sớm: chia ruộng đất cho con. Kinh nghiệm mình nghe được từ nhiều gia đình là nên nói sớm khi cha mẹ còn khoẻ, nói với tất cả các con cùng lúc, tính cả phần công sức của đứa con ở lại làm, và làm giấy tờ rõ ràng theo hướng dẫn của cán bộ địa chính hoặc công chứng. Để đến lúc cha mẹ yếu mới bàn thì thường đã muộn.
Mình không nói thay được phần luật, phần thủ tục, vì mỗi trường hợp một khác và bạn cần hỏi đúng người. Tập này là về phần khó hơn cả thủ tục: làm sao để sau khi chia đất, anh em vẫn còn ngồi ăn cơm chung được.
Vì sao chuyện chia đất hay để đến quá muộn?
Ở nhiều nhà, nói chuyện chia đất khi cha mẹ còn khoẻ bị coi là điềm gở, hoặc là con cái tham. Cha mẹ ngại nói, con cái ngại hỏi. Thế là ai cũng ngầm hiểu một kiểu, và mỗi người hiểu một khác.
Rồi đến lúc cha mẹ ốm nặng hay mất, chuyện phải bàn trong lúc cả nhà đang buồn, đang mệt. Những câu nói trong lúc đó rất khó rút lại. Mình đã nghe chuyện những gia đình mà sau đám tang, anh em không nhìn mặt nhau.
Còn một lý do nữa: đất ở quê trước đây ít giá trị, không ai nghĩ phải chia rõ. Giờ đường mở, đất lên giá, mảnh ruộng xưa ai cũng chê bỗng thành thứ đáng tranh. Chuyện đất trong nhà trở nên nặng hơn trước nhiều.
Nên mình nghĩ nói sớm không phải là điềm gở, mà là cách cha mẹ giữ cho các con không phải cãi nhau khi mình không còn ở đó để phân xử.
Công của đứa con ở lại làm ruộng tính thế nào?
Đây là chỗ khó nhất, và là nơi phát sinh nhiều giận hờn nhất. Thường sẽ có một đứa con ở lại, làm ruộng với cha mẹ, chăm cha mẹ lúc ốm. Những đứa khác đi xa, gửi tiền về hay không tuỳ nhà.
Đứa ở lại thường nghĩ mình xứng đáng được nhiều hơn vì đã bỏ cả tuổi trẻ ở đây. Những đứa đi xa nghĩ đất là của cha mẹ, phải chia đều. Cả hai cách nghĩ đều có lý, và vì đều có lý nên cãi mãi không xong.
Cách mình thấy êm hơn cả là cha mẹ tự nói ra, trước mặt tất cả các con, rằng đứa ở lại đã góp công những gì, và vì vậy phần của nó sẽ thế nào. Lời đó từ miệng cha mẹ nói ra khi còn sống, các con dễ chấp nhận hơn nhiều so với khi đứa ở lại tự đòi.
Có nhà chọn chia đều về giá trị nhưng để đứa ở lại giữ phần ruộng đang làm, và nếu cần thì trả dần cho anh chị em phần chênh lệch. Có nhà thì anh chị em tự nguyện nhường phần. Mỗi nhà một cách, miễn là nói ra và cùng đồng ý.
Chia đất hay chia giá trị: đừng để ruộng bị băm nhỏ
Giờ mình nói sang một cái bẫy rất hay gặp ở nhà nông: chia đều từng thửa cho mỗi đứa một phần. Nghe thì công bằng, nhưng ruộng bị băm thành những dải nhỏ, không ai làm nổi, cuối cùng bỏ hoang hoặc bán rẻ.
Một anh ở vùng đồi kể với mình, nhà anh có mảnh đồi cha anh trồng cây ăn trái mấy chục năm. Chia đều cho năm anh em, mỗi người một dải hẹp, có dải chỉ có hai hàng cây. Không ai làm được gì, cuối cùng cả năm anh em phải ngồi lại tính chuyện gom về một người.
Nên nếu có đứa con muốn tiếp tục làm, cách tính khác là giữ nguyên mảnh đất cho người làm, rồi chia phần giá trị cho các người khác bằng cách khác. Việc định giá thì nên cùng nhau hỏi người hiểu chuyện, đừng tự đoán.
Còn nếu không ai làm, có khi gia đình thống nhất cho thuê chung, chia tiền thuê, giữ đất nguyên vẹn chờ đến khi có người muốn về.
Làm giấy tờ: phần không thể làm qua loa
Dù trong nhà đã thống nhất êm đến đâu, hãy làm giấy tờ rõ ràng. Lời hứa miệng hôm nay có thể bị nhớ khác đi mười năm sau, nhất là khi có dâu, có rể, có cháu tham gia.
Việc cụ thể là đi hỏi cán bộ địa chính hoặc tư pháp ở xã, hay văn phòng công chứng, để biết nên làm theo hình thức nào, cần giấy tờ gì. Mình không nói thay được, vì quy định có thể thay đổi và mỗi trường hợp một khác.
Nên để tất cả các con cùng biết nội dung giấy tờ, dù không phải ai cũng ký. Sự minh bạch này là thứ giữ cho anh em không nghi nhau.
Nhiều cha mẹ ngại làm giấy tờ vì sợ các con nghĩ mình không tin chúng. Nhưng thật ra, giấy tờ rõ ràng là cách thương con: nó giữ cho các con khỏi phải tranh luận với nhau về lời của cha mẹ.
Giữ tình anh em sau khi chia
Chia xong không phải là hết chuyện. Người nhận phần ít hơn có thể vẫn buồn trong lòng. Người ở lại có thể vẫn thấy mình thiệt. Những cảm giác này cần thời gian.
Có những gia đình giữ một mảnh chung không chia, như mảnh đất có mộ ông bà, hay góc vườn có cây cổ thụ. Đó là chỗ để anh em mỗi năm về cùng nhau, nhắc nhau rằng đất có thể chia nhưng gốc gác thì không.
Cha mẹ cũng nên nói với các con điều mình mong nhất, mà thường không phải là đất, mà là các con vẫn còn thương nhau.
Bạn thử nghĩ xem, nếu năm nay cả nhà ngồi lại bàn chuyện đất, người đầu tiên lên tiếng nên là ai, và câu đầu tiên nên là gì?
Câu hỏi thường gặp
Có nên chia ruộng đất cho con khi cha mẹ còn khoẻ?
Nhiều gia đình thấy nói sớm khi cha mẹ còn khoẻ giúp tránh tranh chấp về sau. Cha mẹ có thể tự giải thích lý do cách chia trước mặt tất cả các con. Việc chuyển giấy tờ lúc nào thì nên hỏi cán bộ tư pháp hoặc công chứng.
Người con ở lại chăm cha mẹ có được chia nhiều hơn không?
Không có câu trả lời chung, tuỳ vào thoả thuận của gia đình và ý của cha mẹ. Điều quan trọng là cha mẹ nói ra phần công sức của đứa ở lại trước mặt các con. Thoả thuận nên được ghi thành giấy tờ rõ ràng.
Chia đều từng thửa ruộng cho các con có nên không?
Chia đều từng thửa dễ làm ruộng bị băm nhỏ, không ai làm nổi. Nếu có người muốn tiếp tục làm, có thể giữ nguyên mảnh đất cho người đó và bù phần giá trị cho người khác. Cách định giá nên hỏi người hiểu chuyện.
Thủ tục chia đất cho con cần hỏi ai?
Bạn nên hỏi cán bộ địa chính hoặc tư pháp ở xã, hoặc văn phòng công chứng. Họ sẽ hướng dẫn hình thức phù hợp và giấy tờ cần chuẩn bị. Quy định có thể thay đổi nên đừng dựa vào lời truyền miệng.
Làm sao để anh em không giận nhau sau khi chia đất?
Minh bạch từ đầu, để tất cả các con cùng biết nội dung và lý do cách chia. Nhiều nhà giữ một mảnh chung như đất có mộ ông bà để anh em có chỗ cùng về. Cha mẹ nói ra mong muốn các con vẫn thương nhau cũng rất có sức nặng.
